Տարասովը հերքել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությանը Ռուսաստանի մասնակցության մասին պնդումները
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Հայկական լրատվամիջոցներում տարօրինակ հրապարակումներ են հայտնվել այն մասին, որ իբր «ռուս հայտնի պատմաբան Ստանիսլավ Տարասովը 2021 թվականի դեկտեմբերի 5-ին YouTube-ում հրապարակված հարցազրույցում պնդել է, որ «Հայոց ցեղասպանությունը իրականացրել է Ռուսաստանը», գրում է iarex.ru–ն։ Միևնույն ժամանակ, Տարասովի նման հայտարարության տեքստը չի ներկայացվում, սակայն նշվում է, որ քանի որ ցարական ռազմական հետախուզությունը հետաքրքրված էր Օսմանյան կայսրության եռապետներից մեկով՝ պատերազմի նախարար Էնվեր փաշայով, ինչը բնական էր, և նա է համարվում Արևելյան Անատոլիայում 1915 թվականի հայերի ջարդի կազմակերպիչներից մեկը, դա նշանակում է, որ «Ռուսաստանն է իրականացրել հայ ժողովրդի ցեղասպանություն»: Ի դեպ, նախկինում առանց կոնկրետ հղումների նմանատիպ դատողություններ էր արել նաև պրոֆեսոր Ալեքսանդր Սվարանցը նշելով, որ «Ռուսաստանը պատշաճ կերպով չի կանխել 1915 թվականի ոճրագործության կատարումը»։
Այս առումով պետք է փաստել, որ Տարասովը երբեք իր հարցազրույցներում կամ հրապարակումներում նման բան չի հայտարարել։ Ավելին, նա մասնագիտորեն չի զբաղվել 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության խնդիրներով: Նրա ուսումնասիրությունն իսկապես կենտրոնացել է օսմանյան պատերազմի նախարար Էնվեր փաշայի վրա, բայց միայն 1920-1921 թվականներին բոլշևիկների հետ նրա համագործակցության համատեքստում: Ուստի հայկական լրատվամիջոցները փաստերն ու պատմությունը խեղաթյուրելու կոպիտ մեթոդ են կիրառում։ Թե ինչու են հենց հիմա Երևանում որոշել հիշել այս ամենը, հատուկ վերլուծություն պահանջող հարց է։ Բայց իրավիճակը պարզաբանելու համար Տարասովը որոշել է մեջբերել մի հատված իր հրապարակումներից մեկից, որը վերաբերում է Էնվեր փաշային.
«Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության կապիտուլյացիայից հետո, Օսմանյան կայսրության հրամանագրով, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության առաջնորդները և օսմանյան կառավարության առաջատար գործիչները՝ Էնվերը, Թալեաթը, Նազիմը, Ջեմալը, Բեհաեդդին Շաքիրը և այլոք դատվել են Թուրքիային պատերազմի մեջ ներքաշելու մեղադրանքով և հեռակա դատապարտվել մահապատժի։ Գերմանացի սպաներին հաջողվել է սուզանավով Օդեսա տանել Էնվերին և Թալեաթին՝ պաշտպանության և ներքին գործերի նախկին նախարարներին։ Վարկածներից մեկի համաձայն, որն ամենաշատն է գրքից գիրք պտտվում, այն է, որ թուրքերին իբր Օդեսայից Գերմանիա են տեղափոխել։ Սակայն Ղրիմի այն ժամանակվա բազմաթիվ իրադարձությունների ականատես Կ. Իսակովն իր «Հուշերում» պնդում է, որ 1918 թվականի հոկտեմբերին Էնվերն ու Թալեաթը, ժամանելով Ղրիմ, փոխել են իրենց հետագա շարժման ուղիները։ Թալեաթը գնացել է Մոսկվա, որտեղ հույս ուներ օգտագործել Մոսկվայի բարձրագույն բոլշևիկների հետ այն կապերը, որոնք նա զարգացրել էր նախապատերազմյան շրջանում իր նախկին խորհրդական Պարվուսի օգնությամբ։ Ինչ վերաբերում է Էնվերին, ապա նա նույնպես, ըստ թուրք պատմաբան Ալան Մուրհեդի, որոշ ժամանակ ապրել է Ֆեոդոսիայում՝ «Աստորիա» հյուրանոցում, որտեղից նրան հաջողվել է կապ հաստատել գեներալ Դենիկինի հետախուզության հետ։ Գեներալ Իվան Էրդելին, որին 1919 թվականի հունվարին գեներալ Դենիկինը ուղարկել էր Անդրկովկաս կապ հաստատելու անգլիական հրամանատարության ներկայացուցիչների հետ, չի հանձնել Էնվերին դատավարության, այլ տեղափոխել է Ղարաբաղ։
1918 թվականի մայիսի 28-ին Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության հռչակումից անմիջապես հետո 1918 թվականի հունիսի 4-ին Ադրբեջանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև կնքվել է բարեկամության և համագործակցության պայմանագիր։ Համաձայն այդ պայմանագրի Օսմանյան կայսրությունը պարտավոր էր «զինված օգնություն ցուցաբերել Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարությանը»։ Բայց խնդիրն այն էր, որ 1919-1920 թվականներին պաշտոնական Բաքուն ուղղված էր դեպի սուլթանական Ստամբուլը, այլ ոչ թե Անատոլիայում հզորացող Մուստաֆա Քեմալը։ Ուստի Ադրբեջանը կարծես թե «կախված էր մնացել» Ստամբուլի և Անկարայի միջև։ Հենց այդ «միջանցք» էլ Թալեաթն ու Էնվերը փորձեցին խրվել: Նրանք առաջարկեցին բոլշևիկներին սեփական ուժերով տապալել «բուրժուական Մուսավաթի» իշխանությունը և Մոսկվայի հետ «ռազմավարական դաշինք» կնքել, իսկ հետո Բաքվի ցատկահարթակից «ազատագրական արշավ» սկսել Անատոլիայում։
Դրա համար ինչ-որ պատճառ կար, 1920 թվականի մարտի 16-ին բրիտանական զորքերը գրավել էին Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Ստամբուլը, և Մուստաֆա Քեմալը օգնություն էր խնդրել Կրեմլից։ 1920-ի գարնանը ՌԿԿ(բ) Կենտկոմի կովկասյան բյուրոն պայմանագիր կնքեց Քեմալի հետ առ այն, որ «անգլիացիների դեմ պայքարելու օգնության դիմաց թուրք ազգայնականները համաձայնում են օգնել Կարմիր բանակին Ադրբեջանում»։ 1920 թվականի ապրիլի 26-ին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները հատեցին Ադրբեջանի սահմանը, իսկ ապրիլի 28-ի գիշերը Ադրբեջանի կառավարությունը Բաքվում իշխանությունը փոխանցեց տեղի կոմունիստներին։ 1920 թվականի մայիսին հույները հարձակման անցան Թուրքիայում։ Քեմալը ստիպված էր կռվել երկու ճակատով՝ հույների և անգլիացիների դեմ։ Ուստի նա հույս ուներ այն բանի վրա, որ ադրբեջանական ազգային բանակը կգա օգնելու իր բանակին։ Դրա վկայությունն են ՌԿԿ(բ) Կենտկոմի քաղբյուրոյի 1920 թվականի մայիսի 15-ի նիստի նյութերը, որտեղ «Խալիլ փաշայի մասին» հարցի վերաբերյալ բանաձևում ասվում է. «Եթե ընկեր Չիչերինը անհրաժեշտ համարի, ապա հնարավոր է, որ ընկեր Լենինը ընդունի Խալիլ փաշային»։ Հենց այս ժամանակահատվածում է Կրեմլը որոշում կայացրել ռազմական օգնություն ցուցաբերել Մուստաֆա Քեմալին։ Նրան ուղարկել են 6 հազար հրացան, 5 միլիոն պարկուճ, 17600 հրանոթ, 1 միլիոն ռուբլի ոսկի։ Միևնույն ժամանակ Էնվեր փաշան Կրեմլից ստացել է 400.000 գերմանական մարկ՝ «անձնական կարիքների և քաղաքական գործունեության համար»:
Բաքվում կայացած Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարում ընդունվել է մի բանաձև, որը կոչ էր անում Էնվերի նման գործիչներին «գործով ցույց տալ, որ պատրաստ են ծառայել աշխատավոր ժողովրդին և փոխհատուցել անցյալի սխալ քայլերը»։ 1921 թվականի հոկտեմբերին Էնվերը տեղափոխվել է Բաթում, որը մոտ է Թուրքիայի հետ սահմանին, որպեսզի «արևմտյան ճակատում Քեմալի պարտության դեպքում» այնտեղից ներխուժում կատարի Անատոլիա։ Այնտեղ էլ Էնվերն անցկացրել է իր ստեղծած, այսպես կոչված, «Ժողովրդական խորհրդային կուսակցության» համագումարը։ Նա հայտարարում է, որ պատրաստ է դառնալ «Արևելքում սոցիալիստական հեղափոխության առաջամարտիկը, որի արդյունքը կլինի Խորհրդային Թուրքիայի ձևավորումը»։ Սակայն 1921 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Զաքարիայի ճակատամարտում Քեմալը հաղթանակ տարավ հունական բանակի նկատմամբ։ Դա ռազմական և քաղաքական հաղթանակ էր թուրք ազգայնականների համար, որոնք այնուհետև Էնվերին թուրքական քաղաքականության մեջ մնալու հնարավորություն չտվեցին»:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
