ԱՄՆ-ը վերահսկողության է վերցնո՞ւմ Հայաստանի սահմանները. Պայմանագրում անսպասելի կետ է հայտնաբերվել
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՄՆ-ի և Հայաստանի միջև ռազմավարական գործընկերության համաձայնագրի ստորագրումը կարևոր իրադարձություն էր ոչ միայն երկու երկրների, այլ նաև ողջ Հարավային Կովկասի համար։ Փաստաթուղթը շոշափում է հարցերի լայն շրջանակ՝ տնտեսությունից մինչև պաշտպանություն, և հակասական արձագանք է առաջացրել Ռուսաստանում, գրում է pravda.ru–ն։
Հիշեցնենք, որ այդ փաստաթուղթը ստորագրվել է 2025 թվականի հունվարին ԱՄՆ պետքարտուղար Անտոնի Բլինկենի և Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանի կողմից։ Դրա նախապատրաստումը սկսվել էր դեռևս 2024 թվականի ապրիլին, երբ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպեց Եվրոպական հանձնաժողովի և ԱՄՆ ղեկավարության ներկայացուցիչների հետ։ Նման քայլն ուղղված է տարածաշրջանում Ադրբեջանի և Թուրքիայի ազդեցության աճի պայմաններում արևմտյան երկրների հետ կապերն ամրապնդելու Երևանի ջանքերը խրախուսելու նպատակով:
Հայաստանի կառավարությունն ակտիվորեն ձգտում է ինտեգրվել եվրատլանտյան կառույցներին: Դրա օրինակներն են խորհրդարանին ներկայացված ԵՄ անդամակցության մասին օրինագիծը, ինչպես նաև ՀԱՊԿ աշխատանքներին մասնակցելուց հրաժարվելը։ Բացի այդ, ռուս սահմանապահներն արդեն իսկ լքել են հայ-իրանական սահմանը, ինչը խորհրդանշում է երկրի քաղաքականության առաջնահերթությունների փոփոխությունը։
Համաձայնագիրը բաղկացած է հինգ բաժիններից, որոնցից յուրաքանչյուրն ընդգրկում է համագործակցության կոնկրետ ոլորտներ։ Դրանք առաջին հերթին տնտեսությունն են, առևտուրը, էներգետիկան և տրանսպորտը։ Միացյալ Նահանգները պատրաստակամություն է հայտնել աջակցել Հայաստանին էներգիայի աղբյուրների դիվերսիֆիկացման, այդ թվում միջուկային էներգիայի և վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների զարգացման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել «Աշխարհի խաչմերուկ» նախագծին, որը դիտարկվում է որպես Զանգեզուրի միջանցքի այլընտրանք։
Պաշտպանության և անվտանգության ոլորտում կողմերը նախատեսել են ընդլայնել համագործակցության ծրագրերը։ Դա ներառում է մասնագիտական ռազմական պատրաստություն, իրավապահ մարմինների բարեփոխումներ և սահմանապահ զորքերի կարողությունների ավելացում: Չնայած համաձայնագիրը չի նախատեսում ռազմաբազաների ստեղծում կամ զենքի փոխանցում, բայց այն հնարավորություններ է բացում Հայաստանի եվրատլանտյան կառույցներին ավելի խորն ինտեգրման համար։
Համաձայնագրի ստորագրումը մտահոգություն է առաջացրել հարևան պետությունների, հատկապես Ադրբեջանի և Ռուսաստանի մոտ։ Փաստաթուղթը պարունակում է դրույթներ, որոնք կարող են ընկալվել որպես սպառնալիք Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությանը։ Օրինակ Միացյալ Նահանգները հայտարարել է Լեռնային Ղարաբաղից փախստականներին օգնություն տրամադրելու իր մտադրության մասին, ինչը կարող է մեկնաբանվել որպես Բաքվի իրավասությանը միջամտելու փորձ։
Ավելին, Հայաստանի սահմանների վրա ամերիկյան ազդեցության ուժեղացումը կարող է հանգեցնել տարածաշրջանում Ռուսաստանի դերի նվազմանը։ Ռուս զինվորականներն արդեն լքել են առանցքային սահմանային գոտիները, իսկ Միացյալ Նահանգները նախատեսում է ուղարկել իր մասնագետներին անվտանգության բարելավման համար։
Հիմնական համաձայնագրի հետ միաժամանակ հաստատվել է երկու երկրների մաքսային ծառայությունների փոխօգնության փաստաթուղթը։ Հայաստանի պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալ Ռաֆայել Գևորգյանի կարծիքով դա կբարելավի համագործակցությունը մաքսային ոլորտում։ Սակայն նման քայլերն ԱՄՆ-ին տալիս են նաև անուղղակի վերահսկողություն Հայաստանի սահմանային անցակետերի նկատմամբ, ինչը կարող է ազդել հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների վրա։
Չնայած պաշտոնական լավատեսությանը, համաձայնագիրը քննադատության է ենթարկվել հայաստանյան որոշ փորձագետների կողմից: Նրանք նշել են, որ փաստաթուղթը չի տալիս անվտանգության երաշխիքներ, չի նախատեսում ռազմական օգնություն, չի ներառում էական տնտեսական նախապատվություններ։ Սակայն կառավարությունը կարծում է, որ այդ քայլը կարևոր քայլ կլինի եվրատլանտյան ինտեգրման ճանապարհին։
ԱՄՆ-ի և Հայաստանի միջև ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիրն արտացոլում է Երևանի ցանկությունն ամրապնդել իր դիրքերը միջազգային ասպարեզում և նվազեցնելու իր կախվածությունն ավանդական դաշնակիցներից։ Սակայն դրա իրականացումը կարող է լարվածության աղբյուր դառնալ տարածաշրջանում՝ հատկապես հաշվի առնելով Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերի հետ հակասությունները։ Թե որքանով կհաջողվի այդ ռազմավարությունը և ինչ հետևանքներ կունենա Հարավային Կովկասի համար, ցույց կտա ապագան։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
