«Վիճելի կետեր. ի՞նչ է սպասվում Հայաստանին և Ադրբեջանին նոր տարում»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանն ու Ադրբեջանը վերջին մեկ տարվա ընթացքում ինտենսիվ բանակցություններ են վարել՝ նպատակ ունենալով կնքել խաղաղության համաձայնագիր և կարգավորել հարաբերությունները։ Փորձագետները նշում են, որ նման պայմաններում Անդրկովկասում իրավիճակը շարունակում է պայթյունավտանգ մնալ։ Iz.ru-ն փորձել է հասկանալ իրավիճակը: Հայաստանն ու Ադրբեջանը 2024 թվականի ընթացքում ինտենսիվ բանակցություններ են վարել, պարբերաբար փոխանակել խաղաղության պայմանագրի իրենց տարբերակները, փոփոխություններ կատարել և միմյանց ուղարկել արդյունքները։ Երկու երկրների ներկայացուցիչները երբեք չեն հոգնել ընդգծել, որ կան հաջողություններ և դիվանագիտական աշխատանքը մոտենում է ավարտին։
Նման պայմաններում կարող է թվալ, թե Երևանն ու Բաքուն եթե ոչ անցյալ տարի, ապա այս տարի անպայման համաձայնության կգան: Իրականում, սակայն, զգուշավորության շատ պատճառներ կան։ Փաստն այն է, որ ադրբեջանական կողմն ունի պահանջների անընդհատ ընդլայնվող ցանկ։ Դրանց մասին Իլհամ Ալիևն է հնարավորինս լիարժեք ու մանրամասն խոսել դեկտեմբերի կեսերին։ Մասնավորապես, նա առաջին անգամ բացահայտել էր խաղաղության համաձայնագրի երկու կետերի բովանդակությունը, որոնց շուրջ դեռ չի հաջողվել պայմանավորվել Հայաստանի հետ։ Նրա խոսքով, մեկը վերաբերում է միջազգային ատյաններում հայցերի փոխադարձ մերժմանը։ Երկրորդ վիճահարույց կետը վերաբերում է սահմանին երրորդ երկրների ներկայացուցիչների տեղակայման արգելքին: Բացի այդ, Ալիևը ևս երկու պահանջ է հնչեցրել: Նրա խոսքով, Երևանը պետք է փոխի Հայաստանի Սահմանադրությունը: Երկրորդ պահանջը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումն է, որը ստեղծվել է 1992 թվականին ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման համար։ 2022 թվականին այդ կառույցը դադարեց գործել համանախագահների՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի միջև տարաձայնությունների պատճառով։ Ֆորմալ առումով, սակայն, խումբը դեռ գոյություն ունի: Բացի այդ, Ալիևը խոսել է ադրբեջանցիների Հայաստանի տարածքում վերաբնակեցնելու մասին։ Հետաքրքիր է այն, որ այդ թեման ի սկզբանե ի հայտ եկավ որպես պատասխան Երևանի էթնիկ հայերին Լեռնային Ղարաբաղ վերադարձնելու պահանջին, սակայն դա հիմա ինքնուրույն կյանք է ստացել։ Ալիևի Հայաստանից մոտ 300 հազար ադրբեջանցի է վտարվել, այժմ նրանք ոչ միայն պետք է վերադառնան, այլ նաև վերաինտեգրվեն, այսինքն ըստ ամենայնի, ստանան քաղաքական ներկայացուցչություն։ Եվ վերջապես, Բաքվի ակնհայտ դժգոհությունը պայմանավորված է հայկական կողմից օտարերկրյա զենքի գնմամբ, հատկապես այդ հարցում Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի և Հնդկաստանի հետ սերտ համագործակցությանը։
Հասկանալի է, որ Հայաստանի իշխանությունները կարող են համեմատաբար հեշտությամբ կատարել Ալիևի որոշ պահանջներ։ Այսպես, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, ի պատասխան Ալիևի հարցազրույցի, հայտարարել է, որ Հայաստանը համաձայն է սահմանազատումից հետո երրորդ երկրների ուժեր չտեղակայել սահմանին։ Բացի այդ, Երևանն ասել է, որ ընդհանուր առմամբ դեմ չէ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարմանը։ Այլ հարցերի հետ ակնհայտորեն շատ ավելի դժվար է հաշտվել: Այսպիսով, Երևանում ասում են, որ իրենք բոլոր իրավունքներն ունեն վերազինելու իրենց բանակը։ Նրանք ընդգծում են, որ այս տարվա սեպտեմբերին երկրի Սահմանադրական դատարանը փաստացի չեղարկել է անկախության հռչակագիրը, և այժմ հիմնական փաստաթղթերում չկան Ղարաբաղի մասին հիշատակումներ: Ի վերջո, նրանք կտրականապես մերժում են ադրբեջանցիների Հայաստան վերաբնակեցման մասին խոսակցությունները։
Ադրբեջանցի քաղաքագետ Իլգար Վելիզադեն կարծում է, որ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման պայմանները դեռ չեն հասունացել։ «Ընդամենը մեկ հարց Հայաստանի Սահմանադրության մասին։ Այն անուղղակիորեն խոսում է Ղարաբաղի հետ վերամիավորվելու ցանկության մասին, այսինքն Հայաստանի ապագա ինչ-որ իշխանություն այդ տեքստի հիման վրա հեշտությամբ կարող է դատապարտել խաղաղության պայմանագիրը։ Հասկանալի է, որ ադրբեջանական կողմը հավատարիմ է տևական խաղաղությանը, հետևաբար պահանջում է փոփոխություններ։ Բացի այդ, լուրջ մտահոգիչ է արտատարածաշրջանային ուժերի՝ առաջին հերթին Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի գործունեությունը, ովքեր զինում են Հայաստանին և դիտորդներ ուղարկում մեր սահման»,- պարզաբանում է նա։
Ըստ զրուցակցի այս տարի, այնուամենայնիվ, իրավիճակը կարող է բարելավվել: «ԱՄՆ-ում իշխանության կգա նոր վարչակազմ: Հույս կա, որ Վաշինգտոնն ավելի պրագմատիկ քաղաքականություն կվարի և կդադարի միջամտել աշխարհի տարբեր կետերի, այդ թվում Անդրկովկասի, հակամարտություններին։ Նման պայմաններում տարածաշրջանային անվտանգության համակարգ ստեղծելու հնարավորությունները կմեծանան։ Եթե դա տեղի չունենա, ապա շատ դժվար է ակնկալել որևէ բանակցային հաջողություն»,- ընդգծում է նա։
Հայ քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանն էլ ասել է, որ տարածաշրջանային անվտանգության ռիսկերը շարունակում են բարձր մնալ։ «Հայկական կողմը համաձայնել է բազմաթիվ զիջումների։ Օրինակ համաձայն է համաձայնագրի ստորագրումից հետո երրորդ երկրների ուժեր չտեղակայել սահմանին, պատրաստ է լուծարել Մինսկի խումբը և պատրաստ է հետ կանչել միջազգային դատարանների հայցերը։ Ադրբեջանից նման բան մենք չենք տեսնում։ Ակնհայտ է, որ Բաքուն ֆորմալ բանակցություններ է վարում, բայց իրականում կարծում է, որ ուժով կարող է շատ ավելիին հասնել իր համար»,- նշել է նա։
Միքայելյանը հավելել է, որ այս տարի հնարավոր է զինված սրացում: «Ադրբեջանն ավելացնում է իր ռազմական բյուջեն, Թուրքիան ամրապնդվել է հասնելով Սիրիայում իրանամետ ուժերի պարտությանը։ Փաստորեն, Բաքուն և Անկարան այժմ պատրաստվում են նոր պատերազմի մեր տարածաշրջանում։ Միաժամանակ հայկական կողմը շարունակել է խաղաղության պայմանագիր կնքելու փորձերը։ Բայց ես վստահ եմ, որ նույնիսկ նման փաստաթղթի պաշտոնական ստորագրումը ոչինչ չի փոխի։ Մենք շատ լավ գիտենք, որ Ադրբեջանն ի վիճակի է խախտել առկա պայմանավորվածությունները։ Օրինակ նա հանգիստ կերպով անտեսեց 2020 թվականի եռակողմ պայմանագիրը»,- ընդգծել է նա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
