Ի՞նչ կլինի Հայաստանի հետ առանց ՀԱՊԿ-ի
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
«Հայաստանի և ՀԱՊԿ-ի հարաբերություններում անշրջելիության կետն անցել է»,- ասել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, բայց միևնույն ժամանակ նա չի սկսում կազմակերպությունից պաշտոնապես դուրս գալու ընթացակարգը։ Իրավիճակի անորոշությունը՝ և՛ ֆորմալ անդամակցությունը, և՛ ՀԱՊԿ անդամակցության ոչ պաշտոնական մերժումը, Երևանին հնարավորությունների այնպիսի պատուհան է թողնում, առանց որի, ամենայն հավանականությամբ, Հայաստանին քաղաքակրթական աղետ կսպասեր, գրում է vz.ru-ն։
Հիշեցնենք, որ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը բառացիորեն հայտարարել է հետևյալը. «Մենք ասել ենք, որ սառեցնում ենք մեր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ի աշխատանքներին, ինչը նշանակում է, որ մենք ընդհանրապես ոչ մի բանի չենք մասնակցում, փաստաթղթեր չենք քննարկում, առաջարկներ չենք անում, մենք ուղղակի վետո չենք կիրառում փաստաթղթերի վրա, քանի որ, ըստ էության, մենք մեզ համարում ենք ՀԱՊԿ-ից դուրս, և ինչ ուզում են, թող իրենք որոշեն, մենք չենք խառնվում»։
Դիվանագիտական լեզվով թարգմանված դա կարող է նշանակել, որ Հայաստանն իրեն իրավունք է վերապահում օգտվել ՀԱՊԿ-ի օգնությունից, եթե դրա կարիքն ունենա, բայց ընդհանուր առմամբ ցույց է տալիս իր հուզական թշնամանքն այդ միության նկատմամբ։ Այդ դիրքորոշումը թույլ է տալիս Երևանին գրեթե ցանկացած պահի իր վերաբերմունքը ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ շրջել հակառակ ուղղությամբ։ Փաշինյանի բանավոր խոսքերը հարցի էությունը չեն փոխում, քանի դեռ Հայաստանը պաշտոնապես դուրս չի եկել ՀԱՊԿ-ից (ի դեպ, այդ գործընթացն ինքնին մեկ օր չի տևում), և նա իրավունք ունի ցանկացած պահի օգտվել այդ կազմակերպության հավաքական օգնությունից։
Հայաստանն ինքը միայն մեկ անգամ է մասնակցել օտարերկրյա ռազմական առաքելությանը, այն էլ ոչ թե ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում, այլ ՌԴ ԶՈւ-ի հետ սերտ կապով։ Դա տեղի է ունեցել 2019 թվականին Սիրիայում, ուր ժամանել էր հայ սակրավորների փոքրաթիվ ջոկատ։ Նրանք մասնակցել են Սիրիայի այն տարածքների ականազերծմանը, որտեղ պատմականորեն բնակվում են հայեր։ Հիմա Նիկոլ Փաշինյանն այդ միջադեպը նշում է որպես Ռուսաստանի նկատմամբ Հայաստանի «իսկական դաշինքի» օրինակ։ Իբր, նրան անձամբ արևմուտքում շատ են խնդրել, որ սակրավորներ չուղարկի և դրանով իսկ չաջակցի Սիրիայում Ռուսաստանի գործողություններին, բայց նա «կատարել է իր դաշնակցային պարտքը»։ Դա շատ վիճահարույց հայտարարություն է, քանի որ խոսքը ոչ միայն իր «դաշնակցություն»-ը ցույց տալու մասին էր, այլ նաև սիրիահայերին օգնելու։ Փաշինյանը հնարավորություն ստացավ Հայաստանի դրոշը ցուցադրել իր սահմաններից դուրս օգնելով հայրենակիցներին և դրանով իսկ լրացուցիչ միավորներ վաստակեց հայկական սփյուռքի առաջ։ Նա նման ուշադրություն չդարձրեց Լեռնային Ղարաբաղի հայերին և ըստ էության լքեց նրանց անելանելի վիճակում։
Մինչդեռ Հայաստանի և հայ ազգի գոյությանը սպառնացող էկզիստենցիալ սպառնալիքները չեն վերացել և նույնիսկ սկսել են աճել վերջին շրջանում՝ Փաշինյանի կառավարության հայոց պետականության պատմական ատրիբուտներից հետևողական հրաժարվելու արդյունքում։ Եվ, նաև հիշեցնենք, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հիմնական «խաղաղության» պայմանագիրը դեռ ստորագրված չէ։
Այն չստորագրված է, ի թիվս այլ պատճառների, այդ երկու պետությունների սահմանի սահմանազատման հետ կապված դժվարությունների պատճառով։ ԽՍՀՄ-ը փլուզվել է ավելի քան երեսուն տարի առաջ, և այդ ժամանակվանից նախկին Միության գրեթե բոլոր երկրներն այս կամ այն կերպ կարգավորել են իրենց սահմանները։ Եվ միայն Հայաստանը չունի օրենքներով ու տեղում հստակ սահմանված պետական սահմաններ։ Միաժամանակ, երկրի հիմնական արտաքին սահմանը՝ Թուրքիայի հետ, հսկում են ռուս սահմանապահները, որոնց հիմա Փաշինյանը պատրաստվում է վտարել։ Այսինքն Հայաստանի սահմանները ոչ մի տեղից չեն սկսվում և տեսականորեն կարող են ավարտվել ցանկացած տեղ։ Իսկ ի՞նչը պետք է պաշտպաներ այդ դեպքում ՀԱՊԿ-ը։
Բայց, ենթադրենք, որ Հայաստանը վերջնականապես և պաշտոնապես դուրս եկավ ՀԱՊԿ-ից և մնաց ինքնուրույն առանց Ռուսաստանի քաղաքական և ռազմական աջակցության։ Այդ դեպքում նա անմիջապես կբախվի առկա ճգնաժամերի և մարտահրավերների սրմանը։
Սահմանազատման համար պատմական հիմքը համաձայնեցված չէ, օգտագործվում են տարբեր քարտեզներ, որոշ դեպքերում խաթարվում է Հայաստանի բնակավայրերի բնական կապը, անդառնալիորեն կորցրել են նախկին «խորհրդային» անկլավները։
Սահմանազատումը, ըստ էության, միակողմանի բնույթ է կրում։ Հյուսիսային հատվածում՝ Կիրանց գյուղից սկսվող տարածքում, Հայաստանը վտանգում է կորցնել ոչ միայն պատմական տարածքներ՝ կրոնական համալիրներով, այլ նաև արտաքին աշխարհ տանող միակ մայրուղու նկատմամբ ֆիզիկական վերահսկողությունը։ Նախատեսվում է կառուցել որոշակի շրջանցիկ երթուղի, սակայն դրանով խնդիրը չի լուծվում, քանի որ այն ևս գտնվելու է Ադրբեջանի տարածքից թնդանոթային կրակի շրջանակում։ Տարածաշրջանում ռազմաքաղաքական իրավիճակի սրման դեպքում Կիրանցը գրավելը և դրանով իսկ ադրբեջանական բանակի համար արտաքին աշխարհից Երևանի ցամաքային շրջափակում իրականացնելը մի քանի ժամվա հարց է։
Երկրորդ բարձր կոնֆլիկտային հարցը, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցքն է, այսինքն ուղիղ ցամաքային հաղորդակցության հաստատումն Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի միջև։ Փաշինյանի կառավարությունը համաձայնել է, սակայն խոսքը միայն նման միջանցքի գաղափարի և դրա հիմքի մասին է, հստակ ֆիզիկական պարամետրերը դեռևս համաձայնեցված չեն նույնիսկ սխեմատիկ ձևով: Նման տրանսպորտային միջանցքի գործարկումը կողմերը ճիշտ հակառակ կերպ են տեսնում։
Ադրբեջանը պնդում է այդ գոտու արտատարածքային լինելը և այնտեղ ադրբեջանական կամ նույնիսկ թուրքական անվտանգության զորքերի տեղակայումը։ Հայաստանի համար դա կնշանակի պատմական հարավային տարածաշրջանի՝ Սյունիքի (Զանգեզուր) նկատմամբ ֆիզիկական վերահսկողության կորուստ, այսինքն պետականության ոչնչացում։
Երևանի բանակցային դիրքորոշումը մշտապես փոխվում է դիվանագիտական հետ ու առաջի և նույն բառախաղի արդյունքում։ Հայաստանի ՆԳՆ-ի «հատուկ ջոկատներ» մայրուղու վրա տեղակայելու նախնական դիրքորոշումը չի գործել։ Հետո սկսեցին խոսել «միջանցքում» կամ ԵՄ-ի կամ ԵԱՀԿ-ի ուժերի հնարավոր տեղակայման մասին։ Բացի այդ, Ադրբեջանը պնդում է, որ «միջանցքը» պետք է վերահսկվի ադրբեջանական զորքերի կողմից։ Սա, ըստ էության, փակուղի է, բայց բանակցությունները մինչ այժմ պահպանվում են դիվանագիտական հնարքներով և նրանով, որ «միջանցք» սահմանելու գործընթացն ինքնին չափազանց աշխատատար է։ Մնում է միայն ավելացնել, որ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի ղեկավարների Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության գոտում հրադադարի մասին 2020 թվականի հայտարարության տեքստը բոլորովին այլ բան է ասում։
Մասնավորապես, «տրանսպորտային հաղորդակցությունների հսկողությունը (Զանգեզուրի միջանցքում) իրականացնում է Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանային ծառայությունը»։
Կասկածից վեր է, որ ինչ-որ պահի Բաքուն և Անկարան կհոգնեն բանակցությունների ձգձգումից։ Այդ դեպքում ո՞ւր կդիմի Երևանը պաշտպանության և օգնության համար։
Փորձագիտական հանրության մեջ կարելի է փաստարկներ գտնել, որ Ռուսաստանն աստիճանաբար դուրս է գալիս Հարավային Կովկաս կոչվածից, և ինչ-որ մեկը պետք է լրացնի վակուումը։ Մոտավորապես նույն կերպ է մտածում Երևանը, քանի որ ՀԱՊԿ-ում մասնակցության «սառեցմանը» զուգահեռ սկսել է ակտիվորեն նոր դաշնակիցներ փնտրել։ Կարող է թվալ, որ Հայաստանի իշխանությունն այդ հարցում որոշակի առաջընթաց է գրանցել, մասնավորապես, կտրուկ աճել են ռազմական շփումներն ԱՄՆ-ի ու ՆԱՏՕ-ի և հատկապես Ֆրանսիայի հետ։ Բայց գործնականում Հայաստանը ճգնաժամային իրավիճակում փոխադարձ օգնություն ցուցաբերելու վերաբերյալ գրավոր համաձայնագրեր չունի ո՛չ ԵՄ-ի կամ ԵԱՀԿ-ի, ո՛չ ՆԱՏՕ-ի կամ ԱՄՆ-ի, ո՛չ էլ նույնիսկ Ֆրանսիայի հետ։ Եվ կարելի է հանգիստ ենթադրել, որ նման պայմանավորվածություններ չեն էլ լինի։ Փարիզի համար, օրինակ, Բաքվի հետ դիվանագիտական հակամարտությունը մի բան է, իսկ Հայաստանի շահերի պաշտպանությանը ֆիզիկական մասնակցությունը բոլորովին այլ բան։
Թերևս ՀԱՊԿ-ը, ինչպես ցանկացած այլ նման հավաքական մեխանիզմ, կատարյալ չէ, այդ թվում իրավական առումով։ Կազմակերպությունը ձևավորվել է պատմական մի ժամանակաշրջանում, երբ բլոկի հիմնադիր պետություններից որևէ մեկի համար գոյության սպառնալիքներ չեն եղել։ Բայց այս պահին ՀԱՊԿ-ն է մնում Հայաստանի միակ փրկիչը՝ նույնիսկ տարօրինակ «փաշինյանական ոճի սառեցման» վիճակում։
ՀԱՊԿ հովանոցի բացակայության դեպքում Բաքվի և Անկարայի դիրքորոշումը «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցում կարող է ավելի կոշտանալ։ Նույնիսկ ՀԱՊԿ կազմում Հայաստանի ներկայիս պաշտոնական ներկայությունը նման սցենարի զսպող գործոն է:
Թերևս դա է պատճառը, որ Երևանն իր համար սողանցք է պահում՝ մի կողմից խոսում է ՀԱՊԿ-ում մասնակցության սառեցման մասին, մյուս կողմից այդ կազմակերպությունից ամբողջությամբ և ֆորմալ չի հեռանում։ Որովհետև այդ սողանցքը թերևս վերջին բանն է, որը փրկում է Հայաստանը քաղաքակրթական աղետից։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
