Ինչո՞ւ Ստալինը Տաշքենդը տվեց Ուզբեկստանին, ոչ թե Ղազախստանին
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Երբ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Քեմալ Աթաթուրքը որոշեց մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխել Անկարա, դա առաջացրեց շատերի դժգոհությունը։ Սակայն նրա բացատրությունն ամեն ինչ իր տեղը դրեց. «Սահմանին գտնվող մայրաքաղաքը նման է ճկույթի վրա գտնվող սրտի»: Այդ արտահայտությունն ընդգծում էր մայրաքաղաքի աշխարհագրական դիրքի կարևորությունը պետության անվտանգության և անկախության համար, գրում է ig-store.ru-ը։
Հակառակ այդ սկզբունքի, երբ ստեղծվեց Ուզբեկստանի ԽՍՀ-ն, Տաշքենդը, որը գտնվում էր Տաջիկստանի, Ղրղզստանի և Ղազախստանի հետ հանգույցում, դարձավ հանրապետության մայրաքաղաքը։ Այդ որոշումը տարօրինակ թվաց, քանի որ քաղաքը գտնվում էր ոչ թե հանրապետության կենտրոնում, այլ գրեթե նրա ծայրամասում։ Ավելին, Տաշքենդի շրջակայքը պատմականորեն բնակեցված էր հիմնականում ղազախներով։ Ղազախի մտավորականությունը նույնիսկ դիմել էր Ստալինին այդ քաղաքն իրենց հանրապետությանը փոխանցելու խնդրանքով։ Բայց, չնայած բոլոր ջանքերին, Տաշքենդը մնաց Ուզբեկստանի կազմում։ Հարց է առաջանում. ինչպե՞ս է դա եղել։
Հին ժամանակներից Սիրդարյա գետը ծառայել է որպես բնական սահման քոչվոր ցեղերի և նստակյաց ժողովուրդների միջև։ Տաշքենդը, որը գտնվում էր նրա Չիրչիկ վտակի վրա, կարևոր առևտրային կետ էր Սոգդիական քաղաքակրթության հզորացման գործում։ Նրա անվանումը, որը թարգմանվում է որպես «քարե քաղաք», արտացոլում է այդ վայրի պատմական դերը որպես տարածաշրջանի ռազմական և տնտեսական կյանքի կենտրոն: Հետագայում Չագաթայ խանության և Թամերլանի կայսրության ժամանակաշրջանում, քաղաքը դարձավ զորք հավաքելու հենակետ։ Հենց այստեղից էլ Լենկ Թիմուրը սկսեց իր նվաճողական արշավները: Սակայն Տաշքենդն իր կարևորությամբ զիջում էր այնպիսի մշակութային և քաղաքական կենտրոններին, ինչպիսիք են Սամարղանդը, Բուխարան կամ Խիվան։
Քոչվոր ցեղերի համար, որոնք չունեին այդպիսի քաղաքներ, Տաշքենդն անփոխարինելի ռեսուրս էր, որտեղ նրանք կարող էին ձեռք բերել գյուղատնտեսական ապրանքներ և արհեստներ։ 17-րդ դարում ղազախների տիրակալ Եսիմ խանը գրավեց Սիրդարյայի երկայնքով գտնվող քաղաքները, այդ թվում Տաշքենդը դարձնելով այն իր ձմեռային նստավայրը։ Սակայն ժամանակի ընթացքում ղազախների ազդեցությունը թուլացավ, և 19-րդ դարում Տաշքենդը մտավ Կոկանդի խանության կազմի մեջ, բայց դրանից հետո էլ տարածաշրջանի բնակչության զգալի մասը մնաց ղազախ։
Կենտրոնական Ասիայում ռուսական էքսպանսիայի սկզբով Տաշքենդը գրավեց ուշադրությունը որպես ռազմավարական կարևոր կետ: Նրա դիրքն այն դարձրեց իդեալական վայր Թուրքեստանի ողջ տարածքը կառավարելու համար: Շուտով այն դարձավ Թուրքեստանի գլխավոր կառավարության վարչական կենտրոնը և առանցքային տնտեսական հանգույցը։ Այդ կարգավիճակը հանգեցրեց նրան, որ Տաշքենդը բնակչության թվով և զարգացածության մակարդակով գերազանցում էր տարածաշրջանի մյուս քաղաքներին։ Զարմանալի չէ, որ Կենտրոնական Ասիայում ազգային հանրապետությունների ստեղծման հարցը քննարկելիս այդ քաղաքը համարվում էր մայրաքաղաքի դերի հիմնական թեկնածուն։ Սակայն հանրապետությունների սահմանները որոշելիս առաջնահերթությունը տրվում էր ազգությանը։ Այդ կանոնը, իհարկե, միշտ չէ, որ պահպանվել էր հատկապես էթնիկ խառը շրջաններում։ Բուն Տաշքենդում գերակշռում էին ուզբեկները, իսկ քաղաքի շրջակայքը մնացել էր ղազախական։ Նման հարցերը լուծելու համար խորհրդային կառավարությունը հաճախ օգտագործում էր բնակչության վերաբնակեցման միջոցով։
Առանցքային պահը տեղի ունեցավ, երբ Ուզբեկստանի իշխանությունները հանկարծ հայտարարեցին իրենց մայրաքաղաքը Տաշքենդ տեղափոխելու մասին և փաստացի ապահովեցին իրենց համար այս քաղաքը։ Դրանից հետո նրանք իրենց որոշումը հիմնավորեցին փաստարկներով, քաղաքի ողջ ենթակառուցվածքը սերտորեն կապված էր Ուզբեկստանի հետ, շրջակայքի գյուղական տարածքը կարող էր փոխանցվել Ղազախստանին, իսկ մեծ քաղաքը չէր կարող լինել հանրապետության հիմնական տարածքից հեռու։ Բայց նման որոշման հիմնական պատճառը կայացած փաստացի վիճակն էր, որը նույնիսկ Ստալինը չկարողացավ փոխել։
Հետաքրքիր փաստ, 1966 թվականին Տաշքենդն ավերիչ երկրաշարժ ապրեց, որը գործնականում ավերեց քաղաքի հին շենքերի մեծ մասը։ Սակայն այդ ողբերգական իրադարձությունը խթան դարձավ քաղաքի լայնածավալ վերակառուցման համար։ Խորհրդային կառավարությունը մասնագետներ ներգրավեց Միությունից, և ամենակարճ ժամանակում Տաշքենդը վերականգնվեց և դարձավ սոցիալիստական ճարտարապետության իսկական ցուցանմուշ։ Այդ ժամանակաշրջանն էլ ձևավորեց ժամանակակից քաղաքի տեսքը, որը կլանեց ազգային մշակույթի տարրերը և ժամանակակից քաղաքային միտումները Տաշքենդը վերածելով մայրաքաղաքի խորհրդանիշի։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
