Հայերեն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ ՍՊՈՐՏ ՄԱՄՈՒԼԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ՖՈՏՈ ՎԻԴԵՈ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՅՍ ՕՐԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Ինչո՞ւ Ստալինը Տաշքենդը տվեց Ուզբեկստանին, ոչ թե Ղազախստանին

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Երբ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Քեմալ Աթաթուրքը որոշեց մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխել Անկարա, դա առաջացրեց շատերի դժգոհությունը։ Սակայն նրա բացատրությունն ամեն ինչ իր տեղը դրեց. «Սահմանին գտնվող մայրաքաղաքը նման է ճկույթի վրա գտնվող սրտի»: Այդ արտահայտությունն ընդգծում էր մայրաքաղաքի աշխարհագրական դիրքի կարևորությունը պետության անվտանգության և անկախության համար, գրում է ig-store.ru-ը։

Հակառակ այդ սկզբունքի, երբ ստեղծվեց Ուզբեկստանի ԽՍՀ-ն, Տաշքենդը, որը գտնվում էր Տաջիկստանի, Ղրղզստանի և Ղազախստանի հետ հանգույցում, դարձավ հանրապետության մայրաքաղաքը։ Այդ որոշումը տարօրինակ թվաց, քանի որ քաղաքը գտնվում էր ոչ թե հանրապետության կենտրոնում, այլ գրեթե նրա ծայրամասում։ Ավելին, Տաշքենդի շրջակայքը պատմականորեն բնակեցված էր հիմնականում ղազախներով։ Ղազախի մտավորականությունը նույնիսկ դիմել էր Ստալինին այդ քաղաքն իրենց հանրապետությանը փոխանցելու խնդրանքով։ Բայց, չնայած բոլոր ջանքերին, Տաշքենդը մնաց Ուզբեկստանի կազմում։ Հարց է առաջանում. ինչպե՞ս է դա եղել։

Հին ժամանակներից Սիրդարյա գետը ծառայել է որպես բնական սահման քոչվոր ցեղերի և նստակյաց ժողովուրդների միջև։ Տաշքենդը, որը գտնվում էր նրա Չիրչիկ վտակի վրա, կարևոր առևտրային կետ էր  Սոգդիական քաղաքակրթության հզորացման գործում։ Նրա անվանումը, որը թարգմանվում է որպես «քարե քաղաք», արտացոլում է այդ վայրի պատմական դերը որպես տարածաշրջանի ռազմական և տնտեսական կյանքի կենտրոն: Հետագայում Չագաթայ խանության և Թամերլանի կայսրության ժամանակաշրջանում, քաղաքը դարձավ զորք հավաքելու հենակետ։ Հենց այստեղից էլ Լենկ Թիմուրը սկսեց իր նվաճողական արշավները: Սակայն Տաշքենդն իր կարևորությամբ զիջում էր այնպիսի մշակութային և քաղաքական կենտրոններին, ինչպիսիք են Սամարղանդը, Բուխարան կամ Խիվան։

Քոչվոր ցեղերի համար, որոնք չունեին այդպիսի քաղաքներ, Տաշքենդն անփոխարինելի ռեսուրս էր, որտեղ նրանք կարող էին ձեռք բերել գյուղատնտեսական ապրանքներ և արհեստներ։ 17-րդ դարում ղազախների տիրակալ Եսիմ խանը գրավեց Սիրդարյայի երկայնքով գտնվող քաղաքները, այդ թվում Տաշքենդը դարձնելով այն իր ձմեռային նստավայրը։ Սակայն ժամանակի ընթացքում ղազախների ազդեցությունը թուլացավ, և 19-րդ դարում Տաշքենդը մտավ Կոկանդի խանության կազմի մեջ, բայց դրանից հետո էլ տարածաշրջանի բնակչության զգալի մասը մնաց ղազախ։

Կենտրոնական Ասիայում ռուսական էքսպանսիայի սկզբով Տաշքենդը գրավեց ուշադրությունը որպես ռազմավարական կարևոր կետ: Նրա դիրքն այն դարձրեց իդեալական վայր Թուրքեստանի ողջ տարածքը կառավարելու համար: Շուտով այն դարձավ Թուրքեստանի գլխավոր կառավարության վարչական կենտրոնը և առանցքային տնտեսական հանգույցը։ Այդ կարգավիճակը հանգեցրեց նրան, որ Տաշքենդը բնակչության թվով և զարգացածության մակարդակով գերազանցում էր տարածաշրջանի մյուս քաղաքներին։ Զարմանալի չէ, որ Կենտրոնական Ասիայում ազգային հանրապետությունների ստեղծման հարցը քննարկելիս այդ քաղաքը համարվում էր մայրաքաղաքի դերի հիմնական թեկնածուն։ Սակայն հանրապետությունների սահմանները որոշելիս առաջնահերթությունը տրվում էր ազգությանը։ Այդ կանոնը, իհարկե, միշտ չէ, որ պահպանվել էր հատկապես էթնիկ խառը շրջաններում։ Բուն Տաշքենդում գերակշռում էին ուզբեկները, իսկ քաղաքի շրջակայքը մնացել էր ղազախական։ Նման հարցերը լուծելու համար խորհրդային կառավարությունը հաճախ օգտագործում էր բնակչության վերաբնակեցման միջոցով։

Առանցքային պահը տեղի ունեցավ, երբ Ուզբեկստանի իշխանությունները հանկարծ հայտարարեցին իրենց մայրաքաղաքը Տաշքենդ տեղափոխելու մասին և փաստացի ապահովեցին իրենց համար այս քաղաքը։ Դրանից հետո նրանք իրենց որոշումը հիմնավորեցին փաստարկներով, քաղաքի ողջ ենթակառուցվածքը սերտորեն կապված էր Ուզբեկստանի հետ, շրջակայքի գյուղական տարածքը կարող էր փոխանցվել Ղազախստանին, իսկ մեծ քաղաքը չէր կարող լինել հանրապետության հիմնական տարածքից հեռու։ Բայց նման որոշման հիմնական պատճառը կայացած փաստացի վիճակն էր, որը նույնիսկ Ստալինը չկարողացավ փոխել։

Հետաքրքիր փաստ, 1966 թվականին Տաշքենդն ավերիչ երկրաշարժ ապրեց, որը գործնականում ավերեց քաղաքի հին շենքերի մեծ մասը։ Սակայն այդ ողբերգական իրադարձությունը խթան դարձավ քաղաքի լայնածավալ վերակառուցման համար։ Խորհրդային կառավարությունը մասնագետներ ներգրավեց Միությունից, և ամենակարճ ժամանակում Տաշքենդը վերականգնվեց և դարձավ սոցիալիստական ճարտարապետության իսկական ցուցանմուշ։ Այդ ժամանակաշրջանն էլ ձևավորեց ժամանակակից քաղաքի տեսքը, որը կլանեց ազգային մշակույթի տարրերը և ժամանակակից քաղաքային միտումները Տաշքենդը վերածելով մայրաքաղաքի խորհրդանիշի։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am

Ավելի քան 40 ժամ ջուր չի լինելուԲյուրականում հայտնաբերվել է տուֆի ապօրինի արդյունահանման դեպքԳազայում սպանվել է ՀԱՄԱՍ-ի ռազմական թևի երկու հրամանատարԱռաջիկա օրերին տեղումները կշարունակվենՀայկ Մարտիրոսյանն առաջին խաղային օրը հաղթել է Ռապորտին․ Total ChessՊուտինն ու Թրամփը դեռ բովանդակային զրույց չեն ունեցել. ՊեսկովԶինծառայող է մահացել«Եղբայրս 200 տոկոս դաջվածք չի ունեցել». մահացած զինծառայողի եղբայրԻնչ է որոշվել տրամադրել Կիեւին «Ռամշտայն» ձևաչափով հանդիպմանըԵնոքավան-Կարմիրգյուղ ճանապարհին նոյեմբերի 19-ին պայթեցման աշխատանքներ կիրականացվենԻրանի բանակը հայտարարել է Քուվեյթի ռազմակայանում տեղակայված ամերիկյան Patriot համակարգերին հարվածելու մասինՍպասվում է կարճատև անձրև. օդի ջերմաստիճանն էապես չի փոխվի«Total Chess World Championship Tour Pilot 2026»-ում խաղային առաջին օրն ավարտվել է Հայկ Մարտիրոսյանի հաղթանակովԱդրբեջանի և Վրաստանի պաշտպանության նախարարները քննարկել են տարածաշրջանային անվտանգությունըԱրգենտինայի երիտասարդ աստղերը 7:0 հաշվով հաղթել են Կոստա Ռիկայի հավաքականինՍլովակիայում տեղի են ունեցել հակակառավարական զանգվածային հանրահավաքներԱԷՄԳ-ն հույս ունի, որ շատ շուտով կկարողանա վերսկսել Իրանի օբյեկտների ստուգումները․ ԳրոսսիՀայտնի են Globe Soccer Awards 2026-ի բոլոր անվանակարգերի թեկնածուներըՔեմբրիջի բառարանը հայտարարել է 2026 թվականի բառըԿանդինսկու՝ Բաուհաուսի շրջանի ստեղծագործությունը ռեկորդ է սահմանել Christie's-ի աճուրդումՄԱԿ-ը պետք է որոշակի դեր խաղա միջազգային hակամարտությունների, այդ թվում՝ Ուկրաինայում hակամարտության կարգավորման գործընթացներում. Ռաֆայել ԳրոսիՓաշինյանը և Գերմանիայի ԱԳ նախարարը քննարկել են ՀՀ-ԵՄ-ի միջև առևտրատնտեսական կապերի խթանման ուղղությամբ իրականացվող քայլերըՎանաձոր համայնքի տիրապետմանն է վերադարձվել Հրանտ Մաթևոսյանի անվան այգու տարածքում գտնվող 18-րդ հողատարածքը«Ֆազի»՝ Սերգեյ Գրիգորյանի uպանողին Ռուսաստանից բերել են ՀայաստանԻրանը Հորմուզի նեղուցի երկնքում խnցել է ամերիկյան MQ-9 ԱԹՍ«Toyota»-ն «Չայնիի» ոլորաններում բախվել է արգելապատնեշներին, վիրավորները հարազատ եղբայրներ են․ ShamshyanԱբու Դաբիում աճուրդի են հանվել Մայքլ Ջեքսոնին պատկանող ավելի քան 100 իրԷրդողանը կոչ է արել nւժեղացնել ճնշումը Իսրայելի վրա՝ Գազայում шղետը դադարեցնելու համարՖրանսիայում դպրոցականների բողոքի ակցիաների մեկնարկից ի վեր ձերբակալվել է ավելի քան 7,000 մարդԵրկրաշարժ է տեղի ունեցել ԹուրքիայումՆախատեսվում է երկարաձգել Արցախից տեղահանված անձանց կարգավիճակի ժամկետը․ մանրամասներԹՐԻՓՓ-ի մուտքի և ելքի հատվածները գտնվում են Ադրբեջանի տարածքում, հիմնական տեխնիկական պարամետրերը պետք է համաձայնեցվեն Բաքվի հետ. ԲայրամովՀայտնի են 2027 թվականի ձմեռային զորակոչի և զորացրման ժամկետներըԾանոթ ու միարժամանակ անհայտ … ֆերնետ լիկյորԴանակահարություն Արմավիրի մարզում. կա երեք վիրավոր, նրանց թվում եղբայներ են2027 թ․-ին կանխատեսում ենք 5,8% տնտեսական աճ. անվանական ՀՆԱ-ն կկազմի շուրջ 13 տրիլիոն 614 միլիարդ դրամ. ֆինանսների նախարարՔՊ-ն այդքան ձայն չի ստացել, որ սահմանադրական հանրաքվե նախաձեռնի. Լևոն ՔոչարյանՌումինիայում 5,7 մագնիտուդ nւժգնությամբ երկրաշարժ է տեղի ունեցել. կան տnւժածներԳառնիում 19-ամյա երտասարդը կոկաինով 30 փաթեթ է տեղադրել (տեսանյութ)Ստեփանծմինդա-Լարս ավտոճանապարհը բաց է2027 թվականի պետբյուջեի նախագծի հիմնական ցուցանիշներըԵս շատ կցանկանայի, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագիր ստորագրվի. Յոհան ՎադեֆուլՈսկու գինը 2025–ի սեպտեմբերի 29-ից ի վեր առաջին անգամ իջել է 3 800 դոլարից ցածրՍի Ծինփինի հետ զրույցը հանգամանալից էր, դրա ընթացքում շոշափվել են նաև Մոսկվայի և Պեկինի գիտակրթական գործընկերության հաջողությունները. ՊուտինԲոլորն էլ գիտեն, որ Ադրբեջանի վերջին պահանջը մեր պատմության ավարտն է. որքան էլ զարմանալի հնչի, Ադրբեջանի «վերջին պահանջը» Ադրբեջանում չի ձևավորվում, այլ՝ Հայաստանում. ՀովհաննիսյանԱՄՆ-ը դիտարկում է Թրամփի և Կիմ Չեն Ընի հանդիպման հնարավորությունը. Ռուբիո«ԵՄ-ն Փաշինյանին նախապատրաստել է Պուտինի հետ հանդիպումից առաջ, որը կորոշի Հայաստանի ճակատագիրը. Իսկ փող ընդհանրապես չտվեցին»Իրազեկում. փորձարկվելու են էլեկտրաշչակներՊակիստանցին դատապարտվել է 27,5 տարվա ազատազրկման՝ Թրամփի դեմ մաhափnրձ նախապատրաստելու համար«Ընդդիմությունը զգուշացրել է նոր ՀՀ Սահմանադրության ընդունման ռիսկերի մասին»
Ամենադիտված