Հայաստանի իշխանության Ամուլսարի խայտառակությունը. հանքը չի գործում, ներդրողները հեռանում են
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Եվրասիական զարգացման բանկը (ԵԱԶԲ) ժամանակավորապես դադարեցրել է մասնակցությունը Հայաստանում Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման ծրագրին, գրում է eadaily.com-ը։ Այդ մասին Ալմաթիում 2024 թվականի ամփոփիչ ասուլիսի ժամանակ հայտարարել է բանկի խորհրդի նախագահ Նիկոլայ Պոդգուզովը։ «Մենք դիտարկել ենք այդ նախագիծը և պատրաստ ենք աշխատել դրա վրա: Սակայն ֆինանսավորման հայտը հետ է կանչվել, ուստի այս պահին մենք չենք մասնակցում»,- տեղեկացրել է Պոդգուզովը։ Միաժամանակ ԵԱԶԲ-ն պատրաստակամություն է հայտնել վերադառնալ նախագծին, եթե ոսկու հանքավայրի մշակման հայտի կարգավիճակը փոխվի։ Հանքավայրի հետագա ճակատագիրը կախված է Հայաստանի ներսում որոշումներից, այդ թվում բնապահպանական: «Հենց հստակություն լինի, մենք որոշում կկայացնենք»,- պարզաբանել է բանկի ղեկավարը։
Այսպիսով, ԵԱԶԲ-ն գնդակը նետել է հայկական կողմին որոշելով սպասել խնդրահարույց նախագծի շուրջ պատմության ելքին։ Բայց, ինչպես կարելի է հասկանալ, այդ տապալման եզրին գտնվող նախագծի շուրջ խառնաշփոթ է տիրում։
2023 թվականի փետրվարին հուշագիր էր ստորագրվել հանրապետության էկոնոմիկայի նախարարության, «Լիդիան Արմենիա» հանքավայրը շահագործող ընկերության և ԵԱԶԲ-ի միջև։ Նախատեսվում էր ներգրավել 250 միլիոն դոլարի ֆինանսական փաթեթ, որից 100 միլիոնը պետք է տրամադրեր ԵԱԶԲ-ն, 50 միլիոնը տեղական բանկը, իսկ «Լիդիան Արմենիա»-ն նախատեսում էր ներգրավել մնացած 100 միլիոն դոլարը։ Պայմանագրի պայմանն ընկերության բաժնետոմսերի 12,5 %-ի նվիրատվությունն էր ՀՀ կառավարությանը։ Նոյեմբերի վերջին հայկական ԶԼՄ-ների խնդրանքին ի պատասխան ԵԱԶԲ-ն հայտնել էր, որ գործող ընկերությունը հետ է վերցրել իր դիմումը, և դադարեցվել են ծրագրի առաջարկվող վարկավորման գնահատման բանկի բոլոր ներքին ընթացակարգերը: Նախարար Պապոյանը տեղեկացրեց, որ ներկայումս նախքան պետական երաշխիքներ տրամադրելը կառավարությունը նախաձեռնել է աուդիտ Լիդիան-Արմենիա ընկերությունում։ Այդ ժամանակ ընկերությունն ինքը ձեռնպահ մնաց հայտը հետ կանչելու պատճառների մասին մեկնաբանություններից վստահեցնելով, որ առաջիկայում կպատասխանի բարձրացված բոլոր հարցերին։
Ձգձգվող ծրագիրը մոտ է ձախողմանը տեղի բնակիչների և բնապահպանների մշտական դժգոհության պատճառով: Հանքավայրի շահագործման դեմ բողոքի ակցիաները սկսվել էին դեռ 2018 թվականի գարնանը «թավշյա հեղափոխությունից» հետո։ Հիշեցնենք, որ Ամուլսարի հանքավայրը մաքուր ոսկու երկրորդ պաշարն է Հայաստանում։ Այն գտնվում է հանրապետության հարավ-արևելքում, Ջերմուկ առողջարանային քաղաքից 13 կմ հեռավորության վրա, Արփա և Որոտան գետերի միջանցքում։ Հանքավայրը պարունակում է մոտ 31 մլն տոննա հանքաքար և 40 տոննա մաքուր ոսկի։ Լիդիան-Արմենիան ընկերությունը վերջին տարիներին չի կարողացել ամբողջությամբ շահագործել Ամուլսարի հանքավայրը հարակից տարածքների բնակիչների դժգոհության պատճառով։ Նրանք մտավախություն ունեն, որ հանքի շահագործումը կարող է հանգեցնել Ջերմուկի և Սևանա լճի ստորերկրյա ջրերի աղտոտմանը և բնապահպանական աղետի պատճառ կդառնա։ 2018-2019 թվականներին, իսկ հետո 2020 թվականին այնտեղ պարբերաբար բողոքի ակցիաներ են անցկացվել պահանջելով դադարեցնել աշխատանքները։
2021 թվականի օգոստոսին Հայաստանի քննչական կոմիտեն 2018 թվականի հուլիսի 20-ին հարուցված քրեական գործի շրջանակներում ներկայացրել էր վերջնական փորձագիտական զեկույց։ Երկրի քննչական գերատեսչության տվյալներով հանքի շահագործումից բնապահպանական վտանգներ չկան, և համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելու դեպքում հնարավոր ռիսկերը կարող են վերահսկվել։ Սակայն հայտնի է, որ ոչ մի հանքարդյունաբերական ծրագիր չի կարելի դրական համարել շրջակա միջավայրի համար, հատկապես բաց հանքարդյունաբերության ոլորտում։
Այս տարվա հունվարին «Ամուլսարի պաշտպաններ» նախաձեռնությունը բաց նամակով դիմել էր ԵԱԶԲ խորհրդի նախագահ Նիկոլայ Պոդգուզովին, Բանկի խորհրդի նախագահի տեղակալ Դենիս Իլյինին, Հայաստանում Բանկի ներկայացուցչության տնօրեն Արմեն Մելքիկյանին: Այնտեղ հաստատվում էր Ջերմուկ համայնքի բնակիչների դիրքորոշումը, այն է «Ամուլսարը պետք է լեռ մնա, և վերջակետ»։ Նամակում նաև ասվում էր, որ հանքի շահագործման ծրագրին ցանկացած օգնություն «արկածախնդրություն է և դատապարտված է ձախողման»։
Լրատվամիջոցներում այդ նամակի հրապարակման հետ գրեթե միաժամանակ՝ հունվարի 18-ին, ՀՀ կառավարությունն իր նիստում հավանություն էր տվել հանքավայրը շահագործող «Լիդիան-Արմենիա» ընկերության կողմից բաժնետոմսերի «նվեր» ընդունելու որոշմանը։ Այն ժամանակ էկոնոմիկայի փոխնախարար Անի Իսպիրյանը, ներկայացնելով որոշման նախագիծը, նշել էր, որ 2023 թվականի փետրվարի 22-ին Նախարարների կաբինետի, Եվրասիական զարգացման բանկի և նշված ընկերության միջև կնքվել է հուշագիր։ Փաստաթղթով նախատեսվում էր դիտարկել Ամուլսարի հանքավայրի նախապատրաստման, շինարարության և հետագա շահագործման աշխատանքները շարունակելու հնարավորությունը։
Միևնույն ժամանակ, ԵԱԶԲ-ն հուշագրի ստորագրումից հետո մեկ տարվա ընթացքում բազմիցս ընդգծել է, որ ծրագրի ֆինանսավորմանը բանկի մասնակցության վերաբերյալ վերջնական որոշումը կախված կլինի բազմաթիվ գործոններից։ Այսպես, 2023 թվականի մարտին ԵԱԶԲ-ի հայաստանյան ղեկավար Արմեն Մելքիկյանը «Հայաստանի ձայն» թերթի հետ զրույցում նշել էր, որ հուշագրի ստորագրումը ԵԱԶԲ-ի համար միայն առաջին քայլն է բանկի հնարավոր մասնակցության ուսումնասիրման գործում։
2023 թվականի մայիսի կեսերին Ալմաթիում կայացած միջազգային կոնֆերանսում ԵԱԶԲ խորհրդի փոխնախագահ Դենիս Իլինը, պատասխանելով լրագրողների հարցերին, բացատրել էր, որ բանկը սպասում է Ամուլսարի հանքավայրի բնապահպանական նոր գնահատման արդյունքներին։ Բանկի փոխնախագահը նշել էր, որ ՀՀ կառավարությունը ծրագրի իրականացումը կարևոր է համարում հանրապետության տնտեսական զարգացման համար։
«Արկածախնդրությունից» հրաժարվելու հայ բնապահպանների վերոհիշյալ կոչից մոտ մեկ ամիս առաջ էլ ԵԱԶԲ-ն նշել էր, որ իրենք դեռ որոշում չեն կայացրել Ամուլսարի հանքում ներդրումների վերաբերյալ։ Միևնույն ժամանակ բանկը հայտարարել էր նախագծի «բացառիկ կարևորության» մասին Հայաստանի տնտեսության համար։ «Նախագիծը չափազանց կարևոր է երկրի տնտեսության համար, մենք դրան վերաբերվում ենք շատ զգույշ, շատ ուշադիր և առանց շտապելու։ Մասնակցության վերաբերյալ վերջնական որոշում կայացնելու համար անհրաժեշտ է ոչ միայն փորձաքննություններ անցկացնել, այլ նաև նախևառաջ մշակել այդ ծրագրի բնապահպանական աջակցության ծրագիր այնտեղ գտնվող ազգային պարկը պահպանելու համար», - ասել էր Իլինը 2023 թվականի դեկտեմբերին:
Նույն թվականի հունիսին Լիդիան Արմենիայի գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանը վստահություն էր հայտնել, որ հանքից առաջին արտադրանքը կստացվի 2024 թվականին։ Նրա խոսքով, ինժեներական աշխատանքներ են իրականացվում, պայմանագիր է կնքվել միջազգային Allied Gold ընկերության հետ, որը կիրականացնի շինարարական աշխատանքներ։ Երկարատև պարապուրդի ֆոնին շահագործող ընկերությունը միաժամանակ դժգոհել էր տպավորիչ օրական կորուստներից, որոնք գնահատում են մոտ 500 հազար դոլար։
Ակնհայտ է, որ վնասները միայն օպերատորը չի կրել, և դրանք չափվում են ոչ միայն ֆինանսական կորուստներով։ Հիմնովին արատավորվել է հանրապետության կառավարության համբավը, որը վերջին տարիներին հավաստիացրել էր, որ Ամուլսարի հանքի շահագործման հետ կապված բնապահպանական ռիսկերը հնարավոր է հաղթահարել և փորձել էր ձեռք բերել օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավելու արդյունավետ կառավարչի կերպար։ Հիմա պարզվում է, որ շրջակա միջավայրի պահպանության ու համաքաղաքացիների հետ համապատասխան երկխոսություն հաստատելու ոլորտում առկա մարտահրավերները չեն վերացվել, բացի դա նաև ցանկալի ներդրումները չեն կատարվել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
