Կազանի գագաթնաժողովի առանցքային բառը. Ալիևն ու Փաշինյանը համաձայնեցրել են շուտափույթ խաղաղության վերաբերյալ դիրքորոշումները
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հոկտեմբերի 24-ին Կազանում BRICS-ի գագաթնաժողովի շրջանակներում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նախագահ Իլհամ Ալիևի հանդիպումը ոգևորեց Հայաստանի և Ադրբեջանի փորձագիտական համայնքների այն ներկայացուցիչներին, ովքեր կարծում են, որ մոտ ապագայում հարևան երկրների միջև խաղաղության պայմանագիր կնքելը հնարավոր է, գրում է eadaily.com-ը։
Ավելի քան մեկ ժամ տևած բանակցություններից հետո Հայաստանի վարչապետի գրասենյակը և Ադրբեջանի նախագահի վարչակազմը հանդես են եկել նույնաբովանդակ ուղերձներով։ Նշվել է, որ արտգործնախարարներին հանձնարարվել է շարունակել «Խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագրի շուրջ երկկողմ բանակցությունները հնարավորինս սեղմ ժամկետում այն շուտափույթ ավարտելու և համաձայնագիր կնքելու նպատակով։ Ինչպես կարելի է վստահորեն ենթադրել, այս ձևակերպման հիմնական բառը «հնարավորն» է , այլ ոչ թե «շուտափույթ»-ը:
Ադրբեջանի իշխանությունները նախկինում մեկ անգամ չէ, որ ամենաբարձր մակարդակով հասկացրել են, որ հակված չեն արագացնել խաղաղության գործընթացը և արագ ստորագրել «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության միջև խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագիրը։ Երևանի առաջարկը կողմերին ստորագրել այն, ինչն արդեն համաձայնեցված է, ըմբռնում չգտավ Բաքվում։ Ալիևը դեմ է «կտրված» ձևով խաղաղություն կնքելուն (պայմանագրի նախագծի 16 հոդվածներից 13-ը), թեև Փաշինյանը հիմնավորում է իր նախաձեռնությունն ասելով, որ արդեն համաձայնեցված դրույթներն արտացոլում են հարևան երկրների միջև հարաբերությունների կառուցման բոլոր սկզբունքները:
Սակայն Կազանում Փաշինյանի և Ալիևի շփումը ցույց տվեց բանակցությունների որոշակի դինամիկա։ Առանց երրորդ կողմի որպես միջնորդի ներկայության հանդիպման փաստը շատ բանի մասին է խոսում։ Այդ դինամիզմը նաև դրսևորվեց Թաթարստանի Հանրապետության մայրաքաղաքում շփումից հաշված ժամեր անց Ադրբեջանի ղեկավար Իլհամ Ալիևի կողմից սահմանագծման հանձնաժողովի կանոնակարգի հաստատմամբ: Երևանի պաշտոնյաները «պատմական» են անվանել այդ ուժի մեջ մտած կարգավորումը հաշվի առնելով այն փաստը, որ դա իրականում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առաջին համաձայնագիրն է, որն ընդունվել է միջազգային պայմանագրերի հաստատման ներպետական բոլոր ընթացակարգերի պահպանմամբ։
Իրազեկ աղբյուրները նշում են երեք հիմնական հարց, որոնք Փաշինյանը և Ալիևը փոխվարչապետներ Մհեր Գրիգորյանի և Շահին Մուստաֆաևի (վերոնշյալ հանձնաժողովների նախագահներ), ինչպես նաև ԱԳ նախարարներ Արարատ Միրզոյանի և Ջեյհուն Բայրամովի ներկայությամբ քննարկել են Կազանի BRICS գագաթնաժողի հանդիպման շրջանակում։
Առաջին հարցը հռչակագրի կամ համատեղ հայտարարության տեսքով փաստաթղթի ստորագրումն է ներառյալ ինքնիշխանության փոխադարձ հարգանքի, ներքին գործերին չմիջամտելու, տարածքային ամբողջականության և ուժի կամ դրա կիրառման սպառնալիքի չկիրառման սկզբունքներով։ Դա հայկական կողմին հնարավորություն կտա որոշել մասնակցել COP29-ին, որն անցկացնելու է նոյեմբերի 11-22-ը Բաքվում։
Այստեղից էլ, ըստ Հայաստանի մայրաքաղաքի մեր զրուցակիցների, Կազանում տեղի ունեցած քննարկումների երկրորդ հարցը. Հայաստանը նախկինում ստացել էր COP29-ի հրավեր Ադրբեջանից։ Ալիևը Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ հաստատել է Ադրբեջանի մայրաքաղաքում «ցանկացած մակարդակի» հայ պաշտոնական ներկայացուցչին ընդունելու պատրաստակամությունը։ Ադրբեջանի ղեկավարն առանց խանդավառության է ընդունել «նախնական համաձայնագիր» ստորագրելու Հայաստանի ղեկավարության առաջարկը հասկացնելով, որ հավատարիմ է նախկին գծին, այն է խաղաղության պայմանագիրը պետք է ամբողջությամբ համաձայնեցվի և միայն դրանից հետո ամբողջությամբ ստորագրվի։ Ինչ վերաբերում է COP29-ին Երևանի մասնակցությանը, ապա գնդակը եղել և մնում է հայկական կողմում: Փաշինյանը պետք է որոշի այդ հարցը հաշվի առնելով ադրբեջանցի գործընկերների դժկամությունը նրան «աջակցել» ստորագրել նախնական խաղաղության փաստաթուղթ։
Երրորդ հարցն ավելի «երկրային» բնույթ ուներ և հանգեցրել է պետական սահմանի հաջորդ հատվածի ընտրությանը, որը կսահմանազատվի: Կողմերն այս տարվա մայիսին ավարտել են այդ գործընթացը Հայաստանի Տավուշի մարզ-Ադրբեջանի Ղազախի մարզ 12,7 կմ երկարությամբ հատվածում։ Ըստ ամենայնի, հաջորդ հատվածը կլինի Արարատի մարզը՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը։
Ալիևը Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացում չի շեղվել իր սպասողական մոտեցումից: Նա չի շտապում Ադրբեջանի համար ավելի բարենպաստ արտաքին պայմանների ակնկալիքով։
Ինչպես հայտնի է, Կազանում հայ-ադրբեջանական գագաթնաժողովին նախորդել էր ԱՄՆ նախագահի հատուկ օգնական, Ազգային անվտանգության խորհրդի եվրոպական հարցերով ավագ տնօրեն Մայքլ Քարփենթերի այցը Հարավային Կովկաս։ Սպիտակ տան բարձրաստիճան պաշտոնյան նախագահ Ջո Բայդենի նամակներն էր փոխանցել Բաքու և Երևան (նույն հերթականությամբ): Ալիևին և Փաշինյանին ուղղված իր ուղերձներում նա, ի թիվս այլ բաների, խոստացել էր ԱՄՆ-ի որոշ «համարձակ նախաձեռնություններ» անդրկովկասյան երկու հանրապետությունների միջև խաղաղության գործընթացն ավարտին հասցնելու հարցում և կոչ էր արել նրանց խաղաղություն կնքել մինչև 2024 թվականի վերջը։ Ամերիկայի նախագահի կողմից իր ադրբեջանցի գործընկերոջ և Հայաստանի վարչապետի բացահայտ դրդումը խաղաղության պայմանագիր կնքել իրականում ամենակարճ ժամկետում, որը նշվել է Ալիևի և Փաշինյանի վերջին հանդիպման արդյունքներով, ևս կարող էր որոշակի դեր խաղալ։ Սակայն, կրկնենք, կողմերի հրապարակած հայտարարություններում առանցքային բառը «հնարավոր»-ն է, ինչը հաստատում է Բաքվի դժկամությունը գործընթացն ավարտել առաջիկա երկու ամիսներին։
Ինչպիսին էլ լինեն նոյեմբերի 5-ին կայանալիք ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների արդյունքը, Բայդենը, ամեն դեպքում, 2025 թվականի հունվարի 20-ից հետո Սպիտակ տանը չի լինի։ Նույնիսկ եթե մրցավազքն ավարտվի նրա իրավահաջորդի հաղթանակով ի դեմս ներկայիս փոխնախագահ և դեմոկրատ թեկնածու Քամալա Հարիսի, նոր վարչակազմում արտաքին քաղաքականության թիմը զգալի փոփոխություններ է կրելու: Եվ դրանով, ինչպես նշում են հայ փորձագետները, կնվազի Բայդենի վարչակազմի հատուկ ուշադրությունն Անդրկովկասի նկատմամբ ընդհանրապես և հայ-ադրբեջանական կարգավորման նկատմամբ, մասնավորապես։ Շատ բան կախված կլինի նոր կադրերից, որոնք պաշտոններ կզբաղեցնեն Պետքարտուղարությունում և Սպիտակ տան արտաքին քաղաքականության ապարատում՝ սկսած Անտոնի Բլինկենի իրավահաջորդից որպես պետքարտուղար:
Այսպես թե այնպես, Երևանում և Բաքվում շատ վերլուծաբաններ կարծում են, որ ԱՄՆ-ի համար Հարավային Կովկասի ներկայիս պայմանական առաջնահերթությունը լրջորեն կթուլանա կամ նույնիսկ ընդհանրապես կվերանա, ինչը ձեռնտու է Ադրբեջանին։ Համաշխարհային տերության կողմից չափից ավելի ուշադրությունն ու շուտափույթ խաղաղության հաստատման համառ կոչերն անհարմարություն են ստեղծում Ալիևի համար, ով հակված չէ իրադարձություններից առաջ ընկնելու և դեռ փորձում է Հայաստանին «սեղմել» բանակցային սեղանի շուրջ և նրա հետ խաղաղության հասնել ուժի դիրքից:
Խաղաղության հաստատումը հնարավոր է և նույնիսկ անհրաժեշտ, բայց առանց Ադրբեջանին դրան մղելու։ Ալիևն իրեն համարում է Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացի նախաձեռնողը Ղարաբաղում 44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո և, հետևաբար, փորձում է մերժել որոշ երրորդ երկրների ծառայությունները, որոնք, կրկին, նրա կարծիքով, շարունակում են կողմնակալ լինել ունենալով հայանպաստ դիրքորոշում: Դա Ադրբեջանի ղեկավարության ընդհանուր մոտեցումն է, որը և հաստատվել է նրանց Կազանում կայացած հանդիպման ժամանակ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
