«Պուտինյան արտահոսքի» ռելոկանտներ Ռուսաստանից. որտե՞ղ և ինչո՞վ են նրանք ապրում
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Արևելյան Եվրոպայի և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի (ZOiS) փորձագետները լայնածավալ հարցում են անցկացրել այն ռուսների շրջանում, ովքեր լքել են իրենց հայրենիքը Ուկրաինայում պատերազմի մեկնարկից հետո, գրում է E-vid.ru-ն:
Նախ, պարզվել է, որ վերաբնակեցվածների հիմնական մասը բնակվում է հարավից Ռուսաստանին հարող հինգ երկրներում՝ Հայաստանում (մոտ 100 հազար), Վրաստանում (75 հազար), Թուրքիայում (180 հազար), Ղազախստանում (100 հազար) և Ղրղզստանում (ավելի քան 170 հազար), բայց ռուսական ընդդիմության և ընդդիմադիր հասարակական դաշտի «առաջնորդները» և համապատասխան լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները հիմնականում գտնվում են ԵՄ-ում։ Ըստ երևույթին, Վիլնյուսից, Բեռլինից և Լոնդոնից ավելի հարմար է միավորել և բազմապատկել «ռեժիմի» հակառակորդների շարքերը։ Այնուամենայնիվ, դա ընդամենը դետալ է, թեև ցուցիչ: Սոցիալական ուսումնասիրության արդյունքների մասին զեկույցը նաև մանրամասն ուսումնասիրել է վերաբնակիչների սոցիալ-տնտեսական վիճակը և նրանց քաղաքական տրամադրությունները:
Նախ նշվել է, որ ռելոկանտների թվի գնահատականները չափազանց պայմանական են, քանի որ դրանք հիմնված են 2022–2023 թվականների գրանցման տվյալների վրա, բայց այդ ժամանակվանից հետո շատ վերաբնակիչներ են փոխել իրենց բնակության երկիրը կամ նույնիսկ վերադարձել Ռուսաստան։
Այսպիսով, հիմնվելով 4300 ռելոկանտների հետ հարցազրույցների վրա փորձագետները եզրակացրել են, որ նրանց սոցիալ-ժողովրդագրական պատկերի և նրանց քաղաքական հայացքների միջև կա ուղղակի հարաբերակցություն, և թվարկված երկրներում վերաբնակեցված սփյուռքները զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից: Վերաբնակեցվածների միջին տարիքը ընտրանքի բոլոր հինգ երկրներում էլ ավելի քիչ է եղել, քան ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի բնակչության միջին տարիքը՝ 32 ընդդեմ 39-ի: Նոր սփյուռքներում նաև մեծ է խոշոր քաղաքներից վերաբնակիչների թիվը: Հարցվածների մոտ մեկ երրորդն ասել է, որ երեխաներ ունի, իսկ գրեթե կեսն ամուսնացած է:
Հայաստանում, Վրաստանում և Ղրղզստանում տղամարդ վերաբնակիչների մասնաբաժինը ավելի բարձր է (Հայաստանում և Վրաստանում 56%, իսկ Ղրղզստանում 62%), մինչդեռ Ղազախստանում և Թուրքիայում գերակշռում են կին վերաբնակիչները (համապատասխանաբար 58 և 63%): Կանխատեսելի է այն, որ նոր ռուսական համայնքները Վրաստանում և Հայաստանում ներկայացված են քաղաքաբնակ (Մոսկվա և Սանկտ Պետերբուրգ), ավելի երիտասարդ, կրթված, ՏՏ ոլորտի մասնագետների ավելի մեծ մասնաբաժինով, իսկ Ղազախստանում հաստատված վերաբնակիչների մեջ ավելի շատ են ցածր կրթական մակարդակ, շինարարության և առևտրի ոլորտներում աշխատողների թիվը: Հայաստան և Վրաստան տեղափոխվելու պատճառը հիմնականում տնտեսական է, դա կապված է պատժամիջոցների գոտուց (ՏՏ-ի համար համապատասխան) բիզնեսի տեղափոխման հետ կամ քաղաքական բնույթի է, մինչդեռ Ղազախստանը կլանել է նրանց, ովքեր փախել են մոբիլիզացիայից:
Թուրքիայում և Ղրղզստանում վերաբնակեցվածներն ավելի մեծ բազմազանություն ունեն և անհնար է նրանց հստակորեն դասակարգվել երկու կատեգորիաներից մեկի մեջ՝ «կրթված միջին դաս», և «աշխատավոր դասակարգ»:
Հայաստանի և Վրաստանի ռելոկանտները, որոնք միջինում ավելի երիտասարդ և կրթված են, քան այլ երկրներում ապրող վերաբնակները, ավելի ընդդիմադիր հայացքներ և փորձ ունեն։ Սակայն Վրաստանում հաստատվածներին չարժե ընդդիմադիր սփյուռքի քաղաքական կորիզ համարել։ Վրաստանի սոցիալ-քաղաքական համատեքստը, որտեղ ռուս վերաբնակիչներին, մեղմ ասած, կասկածամտորեն են վերաբերվում, իսկ ներքաղաքական կյանքում կա ավտոկրատացման միտում, զսպող ազդեցություն է թողնում նրանց վրա և սահմանափակում նրանց քաղաքական գործունեության հնարավորությունները։ Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամի հարցման համաձայն 14-29 տարեկան վրացի երիտասարդները Ռուսաստանի քաղաքացիներին դասել են այն կատեգորիաների մեջ, որոնց մուտքը պետք է առաջնահերթ արգելել, անցանկալիության նման մակարդակներ ունեն միայն «թմրամիջոցներ օգտագործողները» և «միասեռականները»։
Այդ անբարենպաստ ֆոնը կտրուկ հակադրվում է Հայաստանում տիրող իրավիճակին, որը ռուս վերաբնակիչները բնութագրում են որպես իրենց նկատմամբ ընդհանուր առմամբ հյուրընկալ երկիր։ Հայաստանում, որը սիստեմատիկորեն շարժվում է դեպի Արևմուտք, շատ ավելի բարենպաստ պայմաններ են ձևավորվում ռուսների քաղաքականացման համար, կարծում են հետազոտության հեղինակները։ Հարցված ռուսաստանցիների մեկ երրորդը, ովքեր բնակություն են հաստատել այնտեղ, նշել են, որ Ռուսաստանում մասնակցել են բողոքի ցույցերին (Վրաստանում մասնակցել է միայն 20%-ը)։ Այդ վերաբնակիչները քաղաքական, այլ ոչ թե «մոբիլիզացիոն» կամ տնտեսական միգրացիայի արդյունք են: Նրանք հազվադեպ են աշխատում ՏՏ ոլորտում, իսկ տեղափոխվելիս, որպես կանոն, ծանոթներ ու ընկերներ են ունեցել, ովքեր նույնպես տեղափոխվել են Հայաստան։ Հայաստանում վերաբնակեցվածների մեծ մասը կարծում է, որ արտերկրից հեռացած ռուսները պետք է բողոքեն ռուսական ռեժիմի դեմ և նշել են նման բողոքի ցույցերի խորհրդանշական նշանակությունը որպես ազդանշան միջազգային հանրությանը: Այդ խմբի հարցվածների ավելի քան մեկ երրորդը նշել է Ռուսաստանի քաղաքական ապագայի համար պատասխանատվության զգացում, որը ամենաբարձր մակարդակն է բոլոր հինգ երկրների մեջ: Հենց Հայաստանում է կենտրոնացած ռուս վերաբնակիչների ամենաընդդիմադիր հատվածը, ովքեր կարծում են, որ Ռուսաստանն ու ՌԴ քաղաքացիներն են պատասխանատու Ուկրաինայի հակամարտության համար:
Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայում և Ղազախստանում ռուս վերաբնակիչների մի զգալի մասը գտնվում է այն քաղաքական սպեկտրում, որը շատ ավելի մոտ է Ռուսաստանում մնացած ռուսներին և ավելի է ենթակա ռուսական պաշտոնական քարոզչության ազդեցությանը։ Համենայնդեպս, նրանցից շատերը ակնհայտորեն հեռու են ընդդիմադիր-հակապատերազմական հայացքների համակարգից։ Թուրքիայում հարցվածների 60%-ը մեղադրել է այլ երկրներին (ԱՄՆ, Ուկրաինա) և արևմտյան կառույցներին (ՆԱՏՕ, ԵՄ) Ուկրաինայում պատերազմի բռնկման համար, կեսից ավելին պատասխանատվություն չի զգում Ռուսաստանի քաղաքական ապագայի համար, իսկ ճնշող մեծամասնությունը կարծում է, որ արտերկրի ռուսները չպետք է բողոքեն: Ընդ որում Ռուսաստանում նրանցից շատերը դա չեն էլ արել։ Միևնույն ժամանակ, քչերը, ովքեր հավատում են, որ արտերկրի ռուսները պետք է բողոքեն, համոզված են, որ դա կարող է ազդել ռուսական քաղաքականության վրա, ինչը հազվադեպ է արտահայտվում այլ երկրներում: Իր հերթին, Ղրղզստանի նոր ռուսական համայնքն առանձնանում է ներկայացված վերաբերմունքի բազմազանությամբ, հարցվածների մոտավորապես կեսը մեղադրում է Ռուսաստանին պատերազմի մեջ, մոտ 20%-ը մեղադրում է ԱՄՆ-ին, 15%-ը Ուկրաինային, իսկ 15%-ը հիմնականում ձեռնպահ է մնում պատասխանելուց։ Հարցվածների ավելի քան մեկ երրորդը պատասխանատվություն չի զգում Ռուսաստանի ապագայի համար, մեկ երրորդից մի փոքր պակաս, ընդհակառակը, զգում է:
Այսպիսով, այդ լայնածավալ հարցումն ու հետազոտությունը թույլ է տալիս անել հետևյալ եզրակացությունները: Պատերազմի ժամանակ ռուսաստանցի վերաբնակիչների ամենամեծ մասը կենտրոնացած է հարավից Ռուսաստանին հարող հինգ երկրներում: Ինչպես նախկինում, այստեղ հստակ տեսանելի են երեք ոլորտներ՝ քաղաքական, տնտեսական և «մոբիլիզացիոն» միգրացիա։ Այդ ոլորտները անհավասարաչափ են բաշխված տարբեր երկրներում: Այսպիսով, Ղրղզստանում քաղաքական կլաստերի անբավարար կշիռը հանգեցնում է նրա էրոզիայի և «այրման»։ Վրաստանում քաղաքական հատվածի ճնշումը պայմանավորված է անբարենպաստ քաղաքական միտումներով և պարադոքսալ իրավիճակով, երբ իշխող «Վրացական երազանքը» հակված է տնտեսական կապեր հաստատել Ռուսաստանի հետ և հանդուրժող է տնտեսական ռուսական միգրացիայի նկատմամբ, բայց ոչ քաղաքական հատվածի, ընդդիմության նկատմամբ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
