«Դեպի պատնեշ. ինչո՞ւ է Ադրբեջանը հրաժարվում Հայաստանով անցնող ճանապարհից»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ադրբեջանի նախագահի հատուկ հանձնարարությունների գծով ներկայացուցիչ Էլչին Ամիրբեկովն է հայտարարել, որ որոշվել է մի կողմ դնել Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծման հարցը։
«Փոխադարձ համաձայնությամբ մենք որոշեցինք այդ կետը հանել խաղաղության համաձայնագրից և տեղափոխել հետագա փուլ։ Մենք չենք ցանկանում բարդացնել փաստաթղթի վրա աշխատանքը»,- ընդգծել է նա հավելելով, որ Բաքուն շարունակում է պնդել, որ փոխվի Հայաստանի Սահմանադրությունը, որտեղ հղումներ կան Ղարաբաղին: Ավելի ուշ Հայաստանն է հայտնել, որ կողմերը որոշել են հետաձգել ոչ միայն Զանգեզուրի միջանցքի, այլ ընդհանրապես բոլոր տրանսպորտային հաղորդակցությունների հարցը, գրում է iz.ru-ն։
Իսկ որո՞նք են այս ամենի պատճառները:
Զանգեզուրի միջանցքը ճանապարհ է, որը նախատեսվում էր կառուցել Հայաստանի Սյունիքի մարզով, որը թույլ կտար Ադրբեջանին ցամաքային կապ հաստատել Նախիջևանի և Թուրքիայի հետ։ Բաքվում նախագիծը քննարկելիս անընդհատ շեշտվում է, որ այն պետք է հատուկ կարգավիճակ ունենա, այսինքն Հայաստանի իշխանությունները չպետք է մաքսատուրքեր գանձեն ու սահմանային ստուգումներ անցկացնեն։ Երևանը կտրականապես մերժում էր այդ պահանջները դրանք որակելով որպես հարձակում ինքնիշխանության դեմ: Միաժամանակ, Ադրբեջանն իր տարածքում շատ բան է արել այդ նախագիծն իրականացնելու համար։ 2024 թվականի սկզբի դրությամբ երկաթուղու պատրաստ լինելը կազմել է 45 %, ճանապարհինը 80 %։ Նախագահ Իլհամ Ալիևն էլ վճռականություն է դրսևորում այդ նախաձեռնությունն իրականացնելու համար:
«Զանգեզուրի միջանցքը միանշանակ բացվելու է անկախ նրանից, թե Հայաստանը ուզում է, թե՞ ոչ»,- հայտարարել էր նա։
Ներկայումս Ադրբեջանի դիրքորոշման կտրուկ փոփոխության պատճառները կարող են լինել մի քանիսը: Մի կողմից, անցյալ աշնանը Բաքուն համաձայնել է հաղորդակցություն հաստատել Իրանի հետ, և կողմերը սկսել են կառուցել ճանապարհային կամուրջ, և մաքսային, և սահմանային անցակետ։ Հասկանալի է, որ Իրանով ճանապարհի դեպքում որևէ հատուկ կարգավիճակի մասին խոսք չկա, սակայն Ադրբեջանի համար խնդրի սրությունը, այնուամենայնիվ, նվազել է, և Զանգեզուրի միջանցքի կառուցումը դարձել է ավելի քիչ կրիտիկական։ Մյուս կողմից, հիմա Ադրբեջանի համար կարևոր է բարելավել իր միջազգային իմիջը։ Բանն այն է, որ նոյեմբերին Բաքվում կանցկացվի ՄԱԿ-ի կլիմայական COP29 ներկայացուցչական համաժողովը։ Հասկանալի է, որ Իլհամ Ալիևն այս ընթացքում չի ցանկանում անհարկի քննադատություն լսել, իսկ Հայաստանի վրա ճնշումների նվազումը կարող է դրականորեն ընդունվել խոշոր տերությունների և միջազգային կառույցների կողմից։
Երրորդ պատճառն այն է, որ Հայաստանի վրա ճնշումը հակազդեցություն է առաջացնում, Երևանում բողոքի տրամադրություններն ուժեղանում են: Այս գարնանը հանրապետությունում եղել են մի քանի բազմամարդ հանրահավաքներ, որոնց մասնակիցները պահանջում էին Ադրբեջանի հետ բանակցություններում ավելի ամուր պաշտպանել հանրապետության շահերը։ Միանգամայն հնարավոր է, որ Բաքուն որոշել է թուլացնել ճնշումը, որպեսզի դա չհանգեցնի իշխանափոխության, քանի որ Հայաստանի նոր ղեկավարները կարող են ավելի քիչ զիջող լինել։
Այդ առումով հետաքրքիր է այն, որ Զանգեզուրի միջանցքից հրաժարվելու հետ միաժամանակ ադրբեջանցիները մեկ սահմանային դիրք են թողել Տավուշի մարզի հայկական Բերքաբեր գյուղի տարածքում։ Հասկանալի է, որ այս ժեստն ըստ էության խորհրդանշական է, բայց կարևոր է քաղաքական հռետորաբանության տեսանկյունից։ Հայաստանի ներսում Փաշինյանի հակառակորդների համար հիմա ավելի դժվար կլինի քննադատել նրան ազգային շահերը միակողմանի զիջելու համար:
Ամեն դեպքում, այժմ երկու երկրների միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումն ավելի իրատեսական է դարձել։ Այնուամենայնիվ, խոչընդոտները դեռ մնում են։ Այսպես, իշխող կուսակցության փոխնախագահ, Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն ասել է, որ հանրապետությունը մտադիր չէ Ադրբեջանի պահանջով փոխել Սահմանադրությունը։
Իսկ ի՞նչ են ասում փորձագետները:
Հայ քաղաքագետ Տիգրան Քոչարյանը կարծում է, որ խաղաղության պայմանագրի հեռանկարները մշուշոտ են։ «Ադրբեջանը պահանջում է վերանայել Սահմանադրությունը, բայց դա բավականին դժվար է անել։ Նիկոլ Փաշինյանը գրչի մի հարվածով չի կարող հարցը լուծել, անհրաժեշտ է հանրաքվե անցկացնել, բայց այդ գաղափարին ժողովրդական աջակցություն չկա, ուստի առայժմ ամեն ինչ սառեցված է անորոշ ժամանակով»,- նշել է նա։ Զրուցակիցը նաև հավելել է, որ Ադրբեջանն ամբողջությամբ չի հրաժարվել Զանգեզուրի միջանցքի նախագծից, խոսքը վերաբերում է հարցը ժամանակավորապես փակագծերի մեջ առնելուն:
«Բաքուն Հայաստանի հետ հարաբերություններում հետևողական է գործում։ Որոշ զիջումների է հասնում, հետո նոր պահանջներ է առաջ քաշում։ Փաշինյանն արդեն ճանաչել է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, ապա զիջել մի քանի սահմանամերձ գյուղեր։ Հիմա կա պահանջների նոր բաժին, որից հետո նոր պահանջներ կհայտնվեն։ Սա մի տեսակ անվերջանալի գործընթաց է, Իլհամ Ալիևը փորձում է առավելագույնս օգտագործել ստեղծված իրավիճակը»,- ընդգծել է Քոչարյանը։
Ադրբեջանցի քաղաքագետ Իլգար Վելիզադեն էլ ասել է, որ մոտ ապագայում կողմերը դժվար թե խաղաղության պայմանագիր ստորագրեն։
«Այսօր հիմնական խոչընդոտը մնում է Հայաստանի Սահմանադրությունը, որտեղ հավակնություններ կան Ղարաբաղի նկատմամբ։ Հասկանալի է, որ նման իրավիճակում Երևանի հետ դժվար է ինչ-որ պայմանավորվածություններ ամրագրել։ Միաժամանակ մենք տեսնում ենք, որ կողմերն իսկապես հավատարիմ են երկխոսությանը։ Կարծում եմ, որ մոտ ապագայում Երևանն ու Բաքուն կարող են ստորագրել ինչ-որ միջանկյալ փաստաթուղթ, մի տեսակ մտադրությունների հռչակագիր, որը ցույց կտա ապագա խաղաղության պայմանագրի հիմնարար սկզբունքները։ Դա արդեն լուրջ հաջողություն կլինի»,- կարծում է նա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
