ԱՄՆ-ում մտածել են, թե ինչպես 60 տարի կապել Հայաստանն իր հետ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի կառավարությունը հանրապետությունում ատոմակայաններ կառուցելու ընկերություն է ստեղծել։ Մասնավորապես, նրա աշխատակիցները պետք է ուսումնասիրեն շուկայում առաջարկները և ընտրեն լավագույն նախագիծը։ Այդ նպատակին հասնելու համար կազմակերպությանը տրվել է մեկուկես-երկու տարի և տարեկան 2 միլիոն դոլարի բյուջե: Ապագայում այդ ընկերությունն է պատասխանատվություն կրելու ատոմակայանի կառուցման համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերի համար, գրում է ng.ru-ն:
Ներկայումս Հայաստանի Մեծամոր քաղաքում գործում է ատոմակայան։ Այն պետք է փակվեր 2017 թվականին, սակայն ծառայության ժամկետը անընդհատ երկարացվում է։ Կայանի շահագործումը կախված է Ռոսատոմից։ 2023 թվականի դեկտեմբերին ՀՀ կառավարությունը ռուսական պետական կորպորացիայի հետ 65 միլիոն դոլար արժողությամբ համաձայնագիր է ստորագրել ատոմակայանի արդիականացման և վերակառուցման մասին այն մինչև 2036 թվականը աշխատունակ վիճակում պահելու համար։ Այդ ժամկետից հետո այն պետք է հանվի շահագործումից։
Մեծամորը ծածկում է Հայաստանի ներքին էներգետիկ կարիքների մոտ 30%-ը և նույնիսկ թույլ է տալիս երկրին էլեկտրաէներգիայի մի մասն արտահանել Վրաստան և Իրան։ Միաժամանակ, Ադրբեջանն ու Թուրքիան պահանջում են փակել այդ կառույցը պատճառաբանելով անվտանգության սպառնալիքը։ Բացի այդ, 2018 թվականին Եվրոպական արտաքին գործողությունների ծառայության Արևելյան գործընկերության բաժնի ղեկավարի տեղակալ Դիրկ Լորենցն ասել է, որ հայկական ատոմակայանը չի կարող այնքան բարելավվել, որ այն ապահով լինի։
Հիշենք, որ նրա առաջին ռեակտորը գործարկվել է 1976 թվականին, երկրորդը միացվել է 1980 թվականին։ 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը չի վնասել կայանը, սակայն Չեռնոբիլի աղետից հետո խորհրդային իշխանությունները որոշել են փակել այն։ 1990-ականների սկզբին դա կարևոր դեր է խաղացել հանրապետության սոցիալ-տնտեսական աղետալի վիճակի առաջացման գործում։ Ղարաբաղի շուրջ առաջին պատերազմի հետ կապված Ադրբեջանի իշխանությունները դադարեցրին գազ մատակարարել Հայաստան։ Բռնկվեց հումանիտար ճգնաժամ, որը ստիպեց բազմաթիվ հայերի լքել իրենց հայրենիքը: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո առաջին տարիներին խարխլվեց առաջին էներգաբլոկը, սակայն 1995 թվականին Երևանը կարողացավ գործարկել երկրորդը, որն աշխատում է իր սկզբնական հզորության 93%-ով և ունակ է արտադրել առավելագույնը 1240 ՄՎտ էլեկտրաէներգիա:
Իշխանությունները քննարկում են նոր ատոմակայանի կառուցման առաջարկները Չինաստանից, Ռուսաստանից, Հարավային Կորեայից, Ֆրանսիայից և ԱՄՆ-ից։ Միաժամանակ հանրապետությունում անհանգստացած են, թե որքան հզոր կլինի նոր կայանը։ Այսպիսով, ամերիկացիները կարող են կառուցել մոդուլային կայան՝ մինչև 300 ՄՎտ էլեկտրաէներգիայի արտադրության հզորությամբ։ Ճիշտ է, Երևանում նշում են, որ այն կարող է ավելի անվտանգ լինել, քան սովորական միջուկային ռեակտորը։ Իր հերթին, Ռոսատոմն առաջարկել է կառուցել ցանկացած քանակի 50-ից մինչև 1000 ՄՎտ հզորությամբ ռեակտորներով ատոմակայան։
Հատկանշական է այն, որ ատոմակայանը Հայաստանում էներգիայի միակ աղբյուրը չէ, սակայն էներգիայի աղբյուրների մեծ մասն այս կամ այն կերպ վերահսկվում է Մոսկվայի կողմից։ Մասնավորապես, յոթ հիդրոէլեկտրակայաններից բաղկացած խորհրդային համալիրը, որը հայտնի է որպես Սևան-Հրազդան կասկադ, պատկանում է ռուսաստանյան «Տաշիր» ընկերությունների խմբին, որը վերահսկվում է հայ-ռուս միլիարդատեր Սամվել Կարապետյանի կողմից: Չնայած այդ ծերացող կայանների, ըստ տեղեկությունների, վատ վիճակին, դրանք դեռ արտադրում են Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի մոտ 10%-ը: «Տաշիր»-ին են պատկանում նաև «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ազգային էլեկտրաէներգիայի բաշխիչ ընկերությունը, ինչպես նաև Հրազդանի ՋԷԿ-ը՝ մոտ 400 ՄՎտ հզորությամբ։ Միևնույն ժամանակ, այդ կայանը շահագործում է Գազպրոմի կողմից Հայաստան մատակարարվող բնական գազով, որին է պատկանում նաև Հայաստանի գազաբաշխիչ ցանցը, ներառյալ դեպի Իրան գնացող խողովակաշարը։ Կան երկու ուշագրավ բացառություններ՝ Հայաստանի ամենահարավային Սյունիքի մարզի Որոտանի հիդրոէլեկտրակայանների կասկադը և Երևանի ՋԷԿ-ը, որը շահագործման է հանձնվել 2021 թվականին։ Առաջին գույքը պատկանում է ամերիկյան KKR ներդրումային ընկերությանը, իսկ երկրորդը Հայաստանին:
Կովկասի ինստիտուտի գիտաշխատող Հրանտ Միքայելյանը «ng.ru»-ին բացատրել է, որ «Ռոսատոմ»-ի և Եվրամիության շնորհիվ Մեծամորի ատոմակայանում վթարի վտանգը այժմ գնահատվում է խիստ ցածր, սակայն էներգաբլոկը բարոյապես ու ֆիզիկապես շատ հնացած է, և 2036 թվականից հետո այն ամբողջությամբ կանջատվի։
«Հայաստանը չի ցանկանում մնալ առանց ատոմակայանի: Ի միջայլոց, խոսքը երկրի քաղաքական կարգավիճակը չնվազեցնելու ցանկության մասին է։ Ինչ վերաբերում է էլեկտրաէներգիայի արտադրությանը, ապա այժմ հանրապետությունը չունի այնքան էլեկտրաէներգիայի կարիք, որքան տալիս է Մեծամորը։ Սակայն ապագայում իրավիճակը կարող է փոխվել էլեկտրամոբիլների քանակի ավելացման, համակարգչային ոլորտի զարգացման, հանածո էներգիայի աղբյուրներից հրաժարվելու և այլնի ֆոնին»,- նշել է Միքայելյանը։
Փորձագետի խոսքով, ի սկզբանե «Ռոսատոմի» առաջարկը համարվում էր ամենագրավիչը՝ գնի, տեխնոլոգիայի և արտադրության ծավալների առումով, սակայն այժմ Հայաստանի իշխանությունները հակված են ամերիկյան տարբերակին։ Ինչ էլ որ լինի, խորհրդային ատոմակայանի տեղում նոր կայան է հայտնվելու։
«Թե որ երկիրն է կառուցելու ատոմակայանը, կորոշվի, թե ո՞ւմ հետ է կապվելու Երևանը մոտավորապես մինչև 2080 թվականը։ Այստեղ խոսքը միայն կայանի կառուցման մասին չէ: Սակայն այժմ Հայաստանը շինարարության համար գումար չունի, և հայտնի չէ, թե որտեղից է այն ձեռք բերելու։ Առայժմ գործ ունենք ավելի շատ քաղաքական խոսակցությունների, քան ֆինանսապես հիմնավորված տեխնիկական լուծումների հետ»,- եզրափակել է Միքայելյանը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
