Անկարան և Երևանը պարզեցնում են վիզային ընթացակարգերը և կարող են բացել սահմանը գնացքների համար
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վերջերս սահմանին կայացած հանդիպումից հետո Թուրքիայի և Հայաստանի հատուկ ներկայացուցիչները պայմանավորվել են գնահատել Ակյակա-Ախուրիկ երկաթուղային սահմանային կետերի բացման տեխնիկական պահանջները, գրում է Vedomosti.ru-ն։ Դրանք փակ են 1993 թվականից: Արտաքին հարաբերությունների գերատեսչությունների տվյալներով հանդիպումը տեղի է ունեցել երկու անցակետերում՝ Մարգարայում և Ալիջանում: Դրան մասնակցել են Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) փոխխոսնակ Ռուբեն Ռուբիկյանը և Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման հարցերով Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչ Սերդար Քըլըչը։ Կողմերը վերջին անգամ հանդիպել էին Վիեննայում` 2022 թվականի հուլիսի 1-ին։ Երկրների ներկայացուցիչները պայմանավորվել են փոխադարձաբար պարզեցնել վիզային ընթացակարգերը դիվանագիտական և ծառայողական անձնագրեր ունեցողների համար։ Բացի այդ, հաստատվել է մտադրությունը շարունակել հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը առանց նախապայմանների, որպեսի հասնեն վերջնական նպատակին՝ վերականգնվեն հարաբերությունները Թուրքիայի և Հայաստանի միջև։
Ավելի ուշ Քըլըչը X-ի իր էջում հանդիպումն անվանել է «կառուցողական»։ Նա հավելել է, որ կողմերը քննարկել են «երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման բոլոր ասպեկտները և դրա հետագա առաջխաղացման հնարավորությունները»։
Թուրքիան ճանաչել է Հայաստանի անկախությունը 1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ անկախության հռչակումից երեք ամիս անց, սակայն երբեք դիվանագիտական հարաբերություններ չի հաստատել նրա հետ 1988 թվականից ի վեր` Ղարաբաղում շարունակվող հակամարտության պատճառով։ 1992 թվականին Թուրքիան դարձել է Ղարաբաղի հարցով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ։ 1993 թվականին, Ղարաբաղում հայկական զորքերի հաջողությունների ֆոնին, Անկարան միակողմանի փակել է հայ-թուրքական սահմանը` Հայաստանի Ադրբեջանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքը գրավելու պատրվակով։ Երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման ևս մեկ խոչընդոտ է համարվում 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության արևելքում տեղի ունեցած իրադարձությունների մեկնաբանման շուրջ պատմական վեճերը: Արդյունքում թուրքական իշխանությունները խոստացել են բացել սահմանները, եթե Երևանը դադարեցնի Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ձգտումը և իր զորքերը դուրս բերի Լեռնային Ղարաբաղից։
Հարաբերությունների կարգավորման փորձերը նշանավորվել են 2009 թվականին Ցյուրիխյան արձանագրություններով, սակայն դրանց վավերացումը ձախողվել է 2010 թվականին Հայաստանի Սահմանադրական դատարանի դիրքորոշման պատճառով: 2015 թվականին արձանագրությունները հետ են կանչվել, իսկ 2018 թվականին դրանք անվավեր են ճանաչվել Հայաստանի խորհրդարանի կողմից:
Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ավարտից հետո, որը հաղթական էր Բաքվի համար, 2020 թվականին Թուրքիան և Հայաստանը կրկին սկսեցին հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը։ Անկարան բազմիցս հայտարարել է, որ առաջընթացը կախված կլինի հայ-ադրբեջանական խաղաղության բանակցությունների արդյունքներից։ Երևանն ու Անկարան 2021 թվականի դեկտեմբերին հատուկ ներկայացուցիչներ են նշանակել նորմալացման գործընթացը քննարկելու համար: Մեկ ամիս անց նրանք առաջին բանակցություններն են անցկացրել Մոսկվայում, հաջորդ երեք հանդիպումները եղել են Ավստրիայի մայրաքաղաքում։ 2024 թվականին Երևանը հանել է Թուրքիայի հետ առևտրի արգելքը։
Հայ-թուրքական սահմանի սահմանային անցակետը բացվել էր 2023 թվականի փետրվարին Թուրքիայում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի հետևանքների վերացման ժամանակ, որպեսզի թույլատրվի մարդասիրական բեռների տեղափոխումը Հայաստանից դեպի հարավ-արևելյան թուրքական տարածքներ։ Դա հնարավոր դարձավ Անկարայում Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանի և Թուրքիայի նախկին արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուի բանակցություններից հետո։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը 2023 թվականի հունիսին այցելել է Թուրքիայի մայրաքաղաք` մասնակցելու նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի երդմնակալության արարողությանը։ Դա Հայաստանի ղեկավարի առաջին այցն էր Թուրքիա 1992 թվականից ի վեր։
Հայ-թուրքական սահմանի բացումը մոտ ապագայում հավանական է, եթե Փաշինյանը պահպանի իր մասնակցությունը Հայաստանի քաղաքական կյանքին ներկայիս տեսքով, կարծում է կովկասագետ Արթուր Աթաևը։ Նա նշել է, որ Անկարայի և Երևանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացն ընթանում է հայ-ադրբեջանական բանակցությունների փակուղու ֆոնին։ «Սահմանների բացումն առաջին հերթին անհրաժեշտ է Երևանի և Անկարայի միջև առևտրատնտեսական կապերը օրինականացնելու համար»,- պարզաբանել է Աթաևը։ Այն գործոնները, որոնք նախկինում խոչընդոտում էին երկկողմ հարաբերությունների կարգավորմանը, այժմ թուլացել են, շարունակել է փորձագետը։ «Ցեղասպանության ճանաչման համատեքստում ներկայիս հայկական էլիտան այնքան էլ բացասաբար չի տրամադրված Թուրքիայի նկատմամբ, և 2020 թվականի նոյեմբերին ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակից հետո Անկարան, չվախենալով ադրբեջանցիներին նյարդայնացնելուց, կարող է կամուրջներ կառուցել Երևանի հետ», - բացատրել է Աթաևը:
Հայերի համար Թուրքիայի հետ հաղորդակցության բացումը Հայաստանի համար տնտեսական գոյատևման խնդիր է ռուս-հայկական հարաբերությունների սառեցման պայմաններում, վստահ է փորձագետը։ «Հայաստան բեռների մինչև 70%-ը գալիս է Ռուսաստանից Վրաստանի տարածքով։ Ուստի Փաշինյանն անում է ամեն ինչ, որպեսզի Թուրքիան դառնա Հայաստանի լիարժեք տնտեսական գործընկերը, որպեսզի թուլացնի երկրի կախվածությունը Մոսկվայից»,- ասել է փորձագետը։
ՄԳԻՄՕ-ի Կենտրոնական Ասիայի սեկտորի ղեկավար Ստանիսլավ Պրիտչինը համաձայն է, որ Թուրքիայի հետ ջերմացումն ու սահմանի բացման նախապատրաստումը Երևանի շարժման մի մասն է դեպի արտաքին քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիա: Դա նաև հավանական ապահովագրական քաղաքականություն է այն դեպքում, եթե Ռուսաստանը խստացնի իր դիրքերը Հայաստանի նկատմամբ «դեպի Արևմուտք ուղղվելու» պատճառով, ավելացնում է Պրիտչինը։ Նրա խոսքով, հայ-թուրքական այս մերձեցումը տեղավորվում է նաև ԱՄՆ-ի հովանավորությամբ Երևանի և Բաքվի միջև առկա բանակցային գործընթացի համատեքստում։ «Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը շատ առումներով Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման նախապայմաններից մեկն է։ Նշանակալի է նաև ադրբեջանա-թուրքական փոխգործակցության գործոնը, որը չի կարելի զեղչել»,- եզրափակել է Պրիտչինը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
