Ինչո՞ւ է Հայաստանն այսքան փոքրացել
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Պատմականորեն հայկական տարածքները հսկայական հողեր են, որոնք ընդգրկում են ողջ Հայկական լեռնաշխարհի հսկայական տարածքը, գրում է dzen.ru-ն։
Այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ է հիմա Հայաստանի Հանրապետությունը զբաղեցնում հայկական սկզբնական հողերի հազիվ մի փոքր մասը։ Ինչո՞ւ է նրա տարածքն ընդամենը մոտ 30 հազար քառակուսի կիլոմետր ընդամենը 3 միլիոն բնակչությամբ։
Ամենապահպանողական գնահատականներով Հայաստանը կորցրել է ժամանակին իրեն պատկանող բոլոր հողերի մինչև 90 %-ը։ Այդ թվում Միջերկրական ծովին նայող Կիլիկիան, և նույնիսկ հայ ազգի խորհրդանիշ հնագույն Արարատ լեռը։
Հաճախ ոչ հայկական արմատներով մարդիկ միշտ չէ, որ կարողանում են գտնել դեպի ծով ելք չունեցող Հայաստանի Հանրապետությունն աշխարհի քաղաքական քարտեզի կամ գլոբուսի վրա:
Իրականում ամեն ինչ սկսվել է դեռևս մ.թ.ա 1-ին դարում։ Այդ ժամանակ էր Մեծ Հայքն իր հզորության գագաթնակետին հասել Տիգրան Բ թագավորի օրոք, Մեծ Հայքի տարածքը հսկայական էր, ժամանակակից Վրաստանից և Ադրբեջանից մինչև բուն Երուսաղեմ։ Սակայն, նույնիսկ Տիգրան Բ-ն էր ստիպված իր արևմտյան ունեցվածքը զիջել հին աշխարհի գլխավոր գերտերությանը` Հին Հռոմին: 4-րդ դարում Հայաստանը բաժանված էր հռոմեացիների և պարթևների միջև։ Հետագայում հայկական հողերը ենթարկվեցին հռոմեական, պարսկական և արաբական նվաճումներին։ Հայաստանը վերջնականապես վերականգնվեց որպես բարդ դաշնություն Բագրատունյաց արքայատոհմի օրոք միայն 9-րդ դարում։
Սակայն մոտ մեկ դար անց Հայաստանը բառացիորեն քշվեց սելջուկ քոչվորների, որոնք Կենտրոնականից Փոքր Ասիա տեղափոխվեցին, փոթորիկ ներխուժմամբ։ Ապա Հայաստանն ապրեց մոնղոլների և Լենկ Թեմուրի, Ակ-Կոյունլու և Կարա-Կոյունլու թյուրքական քոչվոր ցեղերի արշավանքները և դարձավ օսմանյան թուրքերի և նրանց դեմ թշնամաբար տրամադրված սեֆյան պարսիկների միջև կատաղի մարտերի թատերաբեմ։
Հայերը, բնականաբար հերոս ու քաջարի մարտիկներ են, պետք է նրանց արժանին մատուցել, միշտ քաջաբար դիմադրել են ցանկացած թշնամու, նույնիսկ ամենաբազմամարդ ու կատաղի։ Սակայն հաճախ ուժերը չափազանց անհավասար են եղել...
19-րդ դարի սկզբին պատմական Հայաստանի արևելյան հատվածը մտավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ Բայց արևմտյանը մնաց թուրքական լծի տակ։ Օսմանյան զավթիչները անխնա հալածել են բնիկ հայ բնակչությանն իրենց կայսրության արևելքում, իսկ 1915 թվականին նրանք սարսափելի ցեղասպանություն իրականացրեցին սպանելով կամ ընդմիշտ վտարելով միլիոնավոր հայերի իրենց պատմական հայրենիքից։ Այդ ցեղասպանությունը հայերին զրկեց իրենց հողերի արևմտյան հատվածից: Ռուսաստանի պրոտեկտորատի տակ գտնվող Արևելյան Հայաստանը պահպանեց իր բնիկ հայ բնակչությունը, հետո դարձավ Հայկական ԽՍՀ, որն էլ 1991 թվականին ձեռք բերեց անկախություն և դարձավ Հայաստանի Հանրապետություն։ Ավաղ, մեկ այլ հայկական պետությունը՝ Արցախը, կարողացավ գոյություն ունենալ ընդամենը 30 տարի՝ 1994-ից մինչև 2024 թվականները։
Այսպիսով, ստացվում է, որ հայերը մինչ այժմ կարողացել են պահպանել իրենց պատմական տարածքի միայն արևելյան հատվածը։ Եվ այն էլ, ավաղ, ոչ բոլորը՝ Լեռնային Ղարաբաղը կորցվել է, իսկ հայկական Ջավախքը Վրաստանի մաս է...
Կարելի է հակիրճ ամփոփելով ասել, որ հայերը իրենց երկար պատմության ընթացքում ունեցել են ահավոր անհաջող հարևաններ։ Հրաշք է, որ չնայած նման պարբերական արշավանքներին ու դժբախտություններին, հայերն ընդհանրապես գոյատևել են որպես ազգ ապրելով նույնիսկ իրենց պատմական հայրենիքի մի կտորի վրա։ Թեև, իհարկե, հայերին անգամ կարող են նախանձել այնպիսի խոշոր հին արևելյան ժողովուրդներ, ինչպիսիք են ասորիները կամ քրդերը, որոնք իսպառ զրկված են իրենց հողերից ու պետականությունից։
Սակայն հայերից ոչ ոք չի էլ կասկածում, որ մի օր հայ ժողովուրդը կվերադարձնի իր բոլոր օրինական հողերը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
