Մերձավոր արևելք-Անդրկովկաս. տրանսպորտային միջանցքներ ու սուր աշխարհաքաղաքականություն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Շատերն ակնկալում էին, որ Իրանի նախագահ Իբրահիմ Ռաիսիի ողբերգական մահը ճշգրտումներ կմտցնի հարևան երկրների հետ Իրանի հարաբերություններում, ինչպես նաև նշում էին վտանգը, որ Իրանում ընտրությունների հետ կապված որոշակի տեխնիկական դադարը կարող է հանգեցնել Ռաիսիի կառավարության կողմից նախկինում ձեռք բերված դիրքորոշումների վերանայմանը, գրում է iarex.ru-ն:
Սա հասկանալի է, քանի որ Ռաիսին Թեհրանը շրջեց դեպի Մոսկվա ոչ միայն քաղաքականության այլ նաև տնտեսության ոլորտում։ Ի թիվս այլ բաների, Իրանի հանգուցյալ նախագահը անձնավորեց Հյուսիս-Հարավ ՄՏԿ-ի զարգացումը, որը դարձավ բազմակողմ ենթատարածաշրջանային նախագիծ։
Եվ հիմա հայտնվում է որոշակիությունը: Իշխանություններին մոտ կանգնած իրանական Mehr լրատվական գործակալությունը հոդված է հրապարակել, որտեղ նշվում է, որ Թեհրանը հավատարիմ է մնում Ադրբեջանի հետ տրանսպորտային, կապի և տարանցիկ միջանցքների վերաբերյալ պայմանավորվածություններին, որոնք ձեռք են բերվել ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունների զարգացման համատեքստում, այլ նաև Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի ձևաչափով։
Բացի այդ, կա, այսպես կոչված, «Արազի միջանցքը», որը Ադրբեջանին Իրանի տարածքով կապելու է Նախիջևանի հետ։ Mehr-ը հայտնել է, որ այդ նախագծի համար արդեն հատկացվել է 49 մլրդ իրանական ռիալի վարկ։ Իրադարձությունների այս ընթացքը կարծես թե վերացնում է Իրանին անհանգստացնող «Զանգեզուրի միջանցքի» խնդիրը, որը Թեհրանը կապում է Իրանի և Հայաստանի միջև սահմանի հնարավոր փոփոխության հետ։ Այժմ, ըստ Բաքվի փորձագետների, «Հայաստանը հայտնվել է Հյուսիս-Հարավ միջանցքի եզրին»:
Բայց եկեք չշտապենք եզրակացություններ անել, քանի որ իրանական լոգիստիկան չի կառուցված «կամ-կամ» սկզբունքի վրա։ Իրանը չի հրաժարվել Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով անցնող Պարսից ծոց-Սև ծով տրանսպորտային միջանցքից, որը նախաձեռնել էր դեռևս 2016 թվականին: Բայց դա ոչ միայն ծախսատար է և լոգիստիկ առումով բարդ, այլ նաև հղի է աշխարհաքաղաքականությամբ: Հայաստանն ակտիվորեն հեռանում է Ռուսաստանից դեպի Արևմուտք, իսկ Վրաստանում Արևմուտքը փորձում է քանդել Վրացական երազանքի իշխանությունը։ Հետևաբար, առայժմ միայն Հյուսիս-Հարավ նախագիծն է ձևավորում որպես «Արևմուտքի կողմից անվերահսկելի նոր լայն աշխարհաքաղաքական իրականություն»։
Վերջերս Դելին և Թեհրանը ստորագրել են Չաբահար նավահանգիստն առաջիկա տասը տարում կառավարելու երկարաժամկետ պայմանագիր՝ պայմանագրի ավտոմատ երկարաձգման հնարավորությամբ։ Միևնույն ժամանակ, Հնդկաստանն առաջին անգամ ստանձնել է այնպիսի օտարերկրյա նավահանգստի կառավարման պատասխանատվությունը, որը կապված է Հյուսիս-Հարավ միջանցքի հետ։
Արաբական ծովի ափին գտնվող իրանական Չաբահարի հզորությունը հնդիկ արտահանողներին և ներմուծողներին թույլ է տալիս բեռնափոխադրումներ կազմակերպելիս շրջանցել անբարյացակամ հարևան Պակիստանի տարածքը, մասնավորապես Կարաչի և Գվադար նավահանգիստները։ Այսինքն առաջանում է առևտրային հաղորդակցության շղթա ընդգրկելով հսկայական տարածաշրջան։ Արդյունքում Իրանը, որը գտնվում է Հյուսիս-Հարավ, չինական «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» և պոտենցիալ «Պարսից ծոց-Սև ծով» միջանցքների ճանապարհին, փաստացի վերածվում է առևտրատնտեսական հանգույցի, որն անխուսափելիորեն կհանգեցնի մեծ փոփոխությունների ոչ միայն Մերձավոր Արևելքի, այլ նաև Անդրկովկասի աշխարհաքաղաքականությունում:
Ավելին, Թեհրանը հաջողությամբ այլ քայլեր է անում, նրա միանալը ՇՀԿ-ին և ԲՐԻԿՍ-ին և ԵԱՏՄ-ին որպես մշտական անդամ անդամակցելու հեռանկարը նրան դարձնում է Մերձավոր Արևելքի ամենամեծ աշխարհաքաղաքական խաղացողը։ Նեղ իմաստով Ռուսաստան-Ադրբեջան-Իրան հաղորդակցության առանցքը դեպի Իրան և Հնդկաստան, դեռևս հստակ տեսանելի չէ, բացի դա իրադարձությունների նման ընթացքը հարիր չէ Արևմուտքին և, իհարկե, Թուրքիային, քանի որ ադրբեջանա-իրանական մերձեցման ֆոնին շրջանցելով նրան նոր լոգիստիկ հաղորդակցություններ են անցկացվում։
Հիմա գլխավորը իրատեսորեն գնահատելն է Արևմուտքի հնարավոր հակազդեցությունների շրջանակը մի իրավիճակում, երբ Ռուսաստանը, Ադրբեջանը և Իրանը կբախվեն նույն խնդիրներին և ստիպված կլինեն հանդես գալ որպես դաշնակիցներ։ Դա է հենց ներկայիս իրավիճակի հիմնական առանձնահատկությունը։ Այդ առնչությամբ Պետդեպարտամենտի խոսնակ Վեդանտ Պատելն ասել է, որ Վաշինգտոնը բոլոր հիմքերն ունի կոշտ պատժամիջոցներ սահմանելու «Հյուսիս-Հարավ» նախագծին մասնակցող երկրների դեմ։ Ինչ վերաբերում է Հնդկաստանի և Իրանի միջև պայմանավորվածություններին, ապա Պատելը կարծում է, որ դա ևս «ազատված չէ Վաշինգտոնի կողմից հնարավոր պատժամիջոցներից»։
ԱՄՆ-ը լրջորեն մտահոգված է Ռուսաստանի և Իրանի առանցքային մասնակցությամբ գլոբալ հարավի և հյուսիսի միավորման հեռանկարից։ Ինչ վերաբերում է Հնդկաստանին, ապա Միացյալ Նահանգները մտադիր է ավելի ակտիվորեն գայթակղել Նարենդրա Մոդիի կառավարությանը Հնդկաստան-Մերձավոր Արևելք-Եվրոպա տնտեսական միջանցք (IMEC) նախագծով: Բայց իսրայելական նավահանգստային ենթակառուցվածքը, որը պետք է Հնդկաստանը միացներ Եվրոպային, դուրս է եկել խաղից:
Ավելին, Վաշինգտոնը չի կարողանում գրագետ խաղարկել ռուսական, հնդկական և չինական «խաղաթղթերը» Մերձավոր Արևելքում։ Այնուամենայնիվ առայժմ հսկայական տարածաշրջանի «շախմատային տախտակին» միայն խաղաքարեր են տեղադրվում։ Իսկ կոնկրետ «խաղեր» ներկայումս խաղարկվում են միայն Հայաստանում և Վրաստանում։ Ո՞վ կմիանա այդ խաղին հաջորդիվ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
