Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ ․․․ երաժշտական գործիք բայան

Աշխարհի բոլոր ժողովուրդներն ունեն իրենց ազգային երաժշտական գործիքները: Ռուսների համար նման գործիք իրավացիորեն կարելի է համարել կոճակային ակորդեոնը՝ բայանը: Այն հատկապես տարածված է եղել Ռուսաստանի նահանգներում, որտեղ, թերևս, ցանկացած իրադարձություն, լինի դա հարսանիք, կամ ինչ որ տոնախմբություն, առանց բայանի երաժշտության չի անցել:

Այնուամենայնիվ, քչերը գիտեն, որ այդ սիրված գործիքը առաջացել է արևելյան «շենգ» երաժշտական գործիքից, որից ձայն առաջանում է, ինչպես ակորդեոնում, լեզվակային սկզբունքով: Հետազոտողները կարծում են, որ ավելի քան 2000-3000 տարի առաջ է շենգը հայտնվել և սկսել տարածվել Չինաստանում, Բիրմայում, Լաոսում և Տիբեթում:

Շենգը գործիք է, որն ունի բամբուկե ձողեր, որոնց ներսում պղնձե լեզվակներ կան: Հին Ռուսաստանում շենգը հայտնվել է թաթար-մոնղոլական արշավանքի հետ միասին, որտեղից էլ սկսել է տարածվել ամբողջ Եվրոպայում: Շատ վարպետներ են տարբեր ժամանակներում աշխատանք տարել բայանի ստեղծման գործում: 1787 թվականին չեխ վարպետ Կիրշները որոշել է ստեղծել երաժշտական ​​գործիք, որի ձայնը կառաջանա մորթու հատուկ խցիկի օգնությամբ օդային շիթից մետաղյա ափսեի թրթռումների հետևանքով: Կիրշները նույնիսկ նախագծել է իր գործիքի առաջին մոդելները: 19-րդ դարի սկզբին գերմանացի Բուշմանն է նմանատիպ մեխանիզմ ստեղծել երգեհոնները կարգավորելու համար:

19-րդ դարի 2-րդ քառորդին Վիեննայում հայկական արմատներով ավստրիացի Դեմյանը, հիմք ընդունելով Բուշմանի գյուտը և փոփոխելով այն, ստեղծել է կոճակային ակորդեոնի առաջին նախատիպը: Դեմյանի գործիքը ներառել է 2 անկախ ստեղնաշար, որոնց միջև գտնվում էր մորթու պարկը: Աջ ստեղնաշարի ստեղները մեղեդի նվագելու համար էին, ձախ ստեղները՝ բասի համար: Նման երաժշտական ​​գործիքներ, որոնք կոչվում էին հարմոնիկաներ բերվել են Ռուսական կայսրություն 19-րդ դարի առաջին կեսին, որտեղ նրանք ձեռք են բերել մեծ ժողովրդականություն և տարածում: Այդ երկրում արագորեն ստեղծվել են արհեստանոցներ և նույնիսկ ամբողջ գործարաններ հարմոնիկաներ արտադրելու համար: 1830 թվականին Տուլայի նահանգի տոնավաճառներից մեկում, զինագործ Սիզովը գնել է այդ արտասովոր արտասահմանյան երաժշտական ​​գործիքը: Հետաքրքրասեր ռուսական միտքը չի դիմացել և գործիքը քանդվել է, որպեսզի պարզվի գործողության սկզբունքը:

Տեսնելով շատ պարզ կառուցվածք Սիզովը որոշել է ստեղծել երաժշտական ​​գործիքի իր սեփական տարբերակը, որն էլ հետագայում ստացել է «հարմոն» անվանումը: Հետո Տուլայի սիրող հարմոնիստ Բելոբորոդովը որոշել է այդ գործիքի նոր տեսակ ստեղծել, որն ավելի մեծ ձայնային հնարավորություններ կունենա: Նրա երազանքն իրականացվել է 1871 թվականին, երբ նա վարպետ Չուլկովի հետ միասին, ստեղծել է երկշարքանի հարմոնը:

6 տարի անց Չուլկովը հանդիսատեսին և երաժիշտներին է ներկայացրել իր գործիքը, որը հնարավորություն էր տալիս ակորդները ստանալ մեկ կոճակին սեղմելով: Հարմոնը երեք շարքով է դարձել 1891 թվականին շնորհիվ գերմանացի վարպետ Միրվալդի: Անընդհատ փոփոխվող ու կատարելագործվող հարմոնն աստիճանաբար դարձել է բայան՝ կոճակներով ակորդեոն: Հետո 1907 թվականին երաժշտական ​​գործիչ Օրլանսկի-Տիտորենկոն պատվիրել է վարպետ Սթերլիգովին ստեղծել չորս շարքով բարդ երաժշտական ​​գործիք: Գործիքը ստացել է «բայան» անվանումն ի պատիվ հին ռուսական բանահյուսության պատմողի՝ Բայանի: Ժամանակակից աշխարհում բայանը դարձել է համընդհանուր երաժշտական ​​գործիք: Երաժիշտը, նվագելով դրա վրա, կարող է կատարել ինչպես ժողովրդական երգեր, այնպես էլ դասական երաժշտական ստեղծագործություններ:

Կ. Խաչիկյան