Արդյո՞ք ԱՄՆ-ը պետք է անհանգստանա Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող իրադարձություններով. Just Security

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 15 Մարտ, 2024 22:35

Հայտնվելով Ադրբեջանում թշնամական հարեւանի և Ռուսաստանում անօգնական դաշնակցի հետ՝ Հայաստանը արտաքին քաղաքական լուրջ ցնցում է ապրում: 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձություններից և սահմանային վերջին բախումներից հետո Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սառեցրեց մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին։ Այս պոտենցիալ աշխարհաքաղաքական տեղաշարժի պայմաններում Վաշինգտոնը կարող է գայթակղվել միջամտել և խաղալ այնպիսի դեր, որը Ռուսաստանը չի կարողացել կատարել: Այս մասին գրում է Just Security-ը։

Անցյալ աշնանը ԱՄՆ սենատորների երկկուսակցական խումբը կոչ արեց Բայդենի վարչակազմին միջոցներ ձեռնարկել, որոնք «կվստահեցնեն» հայերին «մեր անսասան աջակցության մասին»: Այնուամենայնիվ, Միացյալ Նահանգները պետք է ավելի զգույշ ռազմավարություն վարի և թույլ տա Հայաստանին պաշտպանել իրեն՝ միաժամանակ հստակ ակնկալիքներ դնելով իր պարտավորությունների սահմանների վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ը կարող է աջակցել Հայաստանի անվտանգությանը, բայց մի շարք պատճառներով չի կարող անվտանգության երաշխավորի դեր խաղալ, հատկապես, որ նույնիսկ Հայաստանի ղեկավարությունն այս հարցում զգուշավոր է։

2020 թվականին ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակից հետո Ռուսաստանը համաձայնեց ուղարկել խաղաղապահներ, որոնք չկարողացան կանխել նոր պատերազմը երեք տարի անց։ 2023 թվականի սեպտեմբերին, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրա մի քանի զինվորներ սպանվեցին, այդ թվում՝ իր խաղաղապահ առաքելության ղեկավարի տեղակալը, Մոսկվան ձեռքերը ծալեց, երբ Բաքուն գրավեց անկլավի վերահսկողությունը, և ավելի քան 100,000 հայեր ստիպված եղան լքել իրենց տները:

Արդյունքում Հայաստանը գնալով հիասթափվում էր Մոսկվայից: Ռուսաստանի խաղաղապահ դերը երբեք հավատ ներշնչող չի եղել, քանի որ նրա ուժերն անգործության են մատնված եղել Բաքվի հարձակման ժամանակ՝ 2022 թվականի փետրվարին Ռուսաստանի լայնամասշտաբ ներխուժումն Ուկրաինա սկսելուց հետո: Ռուսաստանը վարկաբեկել է իրեն որպես Հայաստանի խաղաղարար և դաշնակից. Փաստորեն, Ռուսաստանի անգործությունն էլ ավելի է քաջալերել Բաքվին։ 2023 թվականին իր հաղթանակից հետո Ադրբեջանի ավտորիտար առաջնորդ Իլհամ Ալիևը հրապարակավ հայկական տարածքն անվանեց «Արևմտյան Ադրբեջան»՝ հիմք դնելով ապագա ռազմական միջամտությունների համար։

Արդյո՞ք ԱՄՆ-ին պետք է նույնիսկ մտահոգի այն, ինչ կատարվում է Հարավային Կովկասում։ Ազգային շահերի վերաբերյալ նեղ տեսակետը կարող է հուշել, որ տարածաշրջանը, թեև ԱՄՆ-ում բնակվող զգալի հայկական սփյուռքի համար հասկանալիորեն մեծ մտահոգություն է առաջացնում, ռազմավարական նշանակություն չունի: Սակայն ադրբեջանական ներխուժումը Հայաստան կհակասի ԱՄՆ շահերին։ Զինված ագրեսիան լեգիտիմացնելու է Ուկրաինային ԱՄՆ-ի աջակցության հիմքում ընկած սկզբունքները, որ միջազգային սահմաններն անձեռնմխելի են, և ժողովրդավարական երկրները պետք է պաշտպանված լինեն:

Այլ երկրներ սկսել են պատասխանել Հայաստանի պաշտպանունակությանը աջակցելու կոչին, սակայն առանց ԱՄՆ-ի նրանց ջանքերը բավարար չեն լինի։ Ֆրանսիան և Հնդկաստանը ներկայումս ակտիվորեն մասնակցում են. երկու երկրներն էլ պայմանագիր են կնքել Հայաստանին ռազմական տեխնիկա վաճառելու համար։ Թեև անվտանգության այս վերջին համաձայնագրերը դրական զարգացում են Հայաստանի պաշտպանունակության համար, դրանք բավարար չեն ադրբեջանական հավանական հարձակմանը լիովին հակազդելու համար: Հաշվի առնելով ներխուժման իրական հնարավորությունը՝ Հայաստանի առաջնային խնդիրը պետք է լինի պաշտպանությունն ու զսպումը։

Միացյալ Նահանգները կարող է օգնել ուժեղացնել Հայաստանի զսպման կարողությունները. ԱՄՆ-ը կարող էր Հայաստանին տրամադրել, օրինակ, փոքր հեռահարության հակաօդային պաշտպանության համակարգեր։

Զենքի արտահանումը Հայաստան կարող է ներառել անօդաչու սարքերի դեմ պայքարելու համար ավելի լայն համակարգեր, որոնք ներկայումս մշակման փուլում են։ Այս տեխնոլոգիան կարող է լրացնել այն հնարավորությունները, որոնք Հայաստանը ներկայումս ձեռք է բերում ֆրանսիական հակադրոնային ռադարների ձեռքբերման գործարքների միջոցով։ Բացի այդ, ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը կարող է օգնել Հայաստանի անվտանգության ոլորտում ինստիտուցիոնալ զարգացման կարողությունների ստեղծմանը:

Միևնույն ժամանակ, ամերիկյան քաղաքական գործիչները կարող են մտահոգություն հայտնել, որ արևմտյան ռազմական տեխնիկան կարող է հայտնվել Ռուսաստանի ձեռքում։ Չնայած Հայաստանը սառեցնում է իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, սակայն շարունակում է մնալ Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միության անդամ՝ միասնական ինտեգրված շուկա, որի միջոցով Ռուսաստանը կարող է ապօրինի ներմուծել ռազմական և երկակի նշանակության տեխնոլոգիաներ, որոնք ենթակա են արևմուտքի կողմից հսկողության: ԱՄՆ և եվրոպացի պաշտոնյաներն արդեն որոշակի մտահոգություն են հայտնել, որ Հայաստանը Կրեմլի անօրինական ցանցում որպես հանգույց է ծառայել պատժամիջոցներից և արտահանման վերահսկողությունից խուսափելու համար: Ինչպես պահանջում է Զենքի արտահանման վերահսկման ակտը, Հայաստանին տրամադրվող ցանկացած ռազմական օգնություն պետք է համապատասխանի վերջնական օգտագործման պահանջներին և վերահսկվի: ԱՄՆ-ը պետք է երաշխիքներ պահանջի, որ Հայաստանը կկիրառի արևմտյան արտահանման վերահսկողությունը.

Նույնիսկ գործարքի պաշտոնականացումից հետո, ռազմական տեխնիկայի տեղափոխումը և այն արդյունավետ օգտագործելու համար հայ զինվորականների ուսուցումը կպահանջի ժամանակ, որը Երևանը դժվար թե կարողանա իրեն թույլ տալ, քանի որ Բաքուն պոտենցիալ նոր ռազմական ներխուժում է նախապատրաստում: Ուստի այս ռազմական քաղաքականությունը պետք է իրականացվի տարածաշրջանում ռազմական գործողությունները դադարեցնելու համար անհապաղ քաղաքական գործողությունների հետ զուգահեռ: ԱՄՆ-ը պետք է համագործակցի Եվրամիության հետ.

Մինչդեռ Պետդեպարտամենտը կարող է անուղղակիորեն նպաստել տարածաշրջանային կայունությանը` նպաստելով Հայաստանի և Թուրքիայի՝ Ադրբեջանի հովանավոր պետության և ԱՄՆ-ի ՆԱՏՕ-ի դաշնակից հարաբերությունների բարելավմանը: Երեւանը եւ Անկարան շահագրգռվածություն են հայտնել հարաբերությունների կարգավորման հարցում, թեեւ առաջընթացը կանգ է առել։ ԱՄՆ-ը կարող է աջակցել այս գործընթացին՝ գուցե առաջարկելով տեխնիկական աջակցություն կամ միջնորդություն։ Սա ազդանշան կլինի Բաքվին, որ նա հետևել է իր հովանավորի օրինակին և մեղմացրել է իր դիրքորոշումը Երևանի նկատմամբ։

Վերը նկարագրված քայլերը կարող են ամրապնդել Հայաստանի անվտանգությունը, աջակցել տարածաշրջանային կայունությանը և առաջ տանել Արևմուտքի շահերը։ Բայց մոտ ապագայում, հաշվի առնելով հնարավոր ներխուժման հեռանկարը, անհրաժեշտ է հստակեցնել գործընկերության շրջանակները։ Ո՛չ Միացյալ Նահանգները, ո՛չ նրա դաշնակիցները չեն ցանկանում Հայաստանին անվտանգության երաշխիքներ առաջարկել, առավել եւս՝ պաշտոնական ռազմական դաշինք:

ՀԱՊԿ-ին մասնակցության սառեցումը Ռուսաստանից Հայաստանի աճող հիասթափության հասկանալի հետևանքն է։ Կրեմլն, իհարկե, կվրդովվի այս որոշումից, սակայն նրա արձագանքը կլինի ավելի զուսպ, քան եթե Հայաստանն ամբողջությամբ դուրս գար ՀԱՊԿ-ից կամ ակնհայտորեն թեքվեր դեպի Արևմուտք։ Հաշվի առնելով ռուսական պատասխանի վտանգը՝ Հայաստանը պետք է զգուշությամբ մոտենա դրան։ Ռուսաստանը երկրի ներսում պահպանում է զգալի ռազմական ներկայություն, որը կարող է օգտագործել Երեւանի դեմ։ Ավելին, Ռուսաստանից է կախված նաեւ Հայաստանի հակաօդային պաշտպանության ողջ համակարգը, որը որոշիչ է լինելու Ադրբեջանի հետ ցանկացած մարտում։ Վերջապես, Հայաստանի գազի, նավթի և ատոմային էներգետիկայի ոլորտները հիմնականում վերահսկվում են Ռուսաստանի կողմից։

Արևմուտքը պետք է ճանաչի և ընդունի Հայաստանի բազմավեկտոր բնույթը և կենտրոնանա այն ոլորտների վրա, որտեղ կարող է և ցանկանում է խորացնել կապերը և նպաստել կայունությանը: