«Շահի մատ. ինչո՞ւ են վատացել Իրանի և Հայաստանի հարաբերությունները»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iz.ru-ն գրում է, որ Իրանի նախագահ Իբրահիմ Ռաիսին փետրվարի կեսերին հանդիպել է Հայաստանի փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի հետ։ Ըստ ԶԼՄ-ների բանակցություններն անցել են լարված մթնոլորտում։ Ռաիսին նշել է, որ Թեհրանը դեմ է Հայաստանից ռուսական զորքերի դուրս բերմանը և նրանց փոխարեն ամերիկյան կամ արևմտյան որևէ այլ կոնտինգենտի տեղակայմանը։ Հետաքրքիր է այն, որ բանակցություններին հաջորդած մամուլի հաղորդագրությունները բավականին տարբեր են եղել։ Երևանը խոսել է միայն տնտեսական խնդիրների մասին, իսկ ըստ Իրանի նախագահի մամուլի ծառայության Ռաիսին մանրամասն խոսել է անվտանգության իրավիճակի մասին։ «Մենք համաձայն չենք խնդիրների լուծմանն օգնելու պատրվակով տարածաշրջանում օտարերկրացիների ներկայությանը։ Մենք հավատում ենք, որ նրանց ներկայությունը ոչ միայն չի օգնի հաղթահարել մարտահրավերները, այլ նաև ավելի մեծ խնդիր կդառնա տարածաշրջանի ժողովուրդների և կառավարությունների համար»,- նշել է Իրանի առաջնորդը։ Հայկական ԶԼՄ-ները հավելյալ մանրամասներ են հայտնել։ Ըստ նրանց Գրիգորյանի այցն անցել է լարված մթնոլորտում, «պաշտոնական Թեհրանը սառը ջուր է լցրել հայ պաշտոնյայի գլխին». «Մեր աղբյուրներից տեղեկացանք, որ նախագահ Ռաիսին հնարավորինս ուղիղ է խոսել։ Նա ասել է, որ եթե Հայաստանը պատրաստվում է հասնել ռուսական ռազմական կոնտինգենտի դուրսբերմանը և դրա փոխարեն հավաքական Արևմուտքի ուժեր բերել, ապա Իրանը դա թույլ չի տա»։
Հայաստան-Իրան-Ադրբեջան եռանկյունում ուժերի հարաբերակցությունը մի քանի անգամ է փոխվել: Այսպիսով, Խորհրդային Միության փլուզումից և Ղարաբաղյան առաջին պատերազմից հետո Իրանը չմիացավ Թուրքիային և Պակիստանին, որոնք խզեցին դիվանագիտական հարաբերությունները Հայաստանի հետ։ Թեհրանը նաև չփակեց Հայաստանի հետ սահմանի իր հատվածը, ինչի շնորհիվ հայերը կարողացան վերապրել հետպատերազմյան դժվարին տարիները։ Իրանի հետ Ադրբեջանի հարաբերություններն բավականին բարդ են: Փաստն այն է, որ Իրանում ապրում է մոտ 25 միլիոն էթնիկ ադրբեջանցի։ Թեհրանը մտավախություն ունի, որ Բաքուն նրանց մեջ կհրահրի անջատողական և աշխարհիկ տրամադրություններ։ Բացի այդ, Իրանը մտահոգված է Իսրայելի հետ իր հարևանի սերտ կապերով։ Բաքուն դեռ դարեսկզբից է սկսել հրեական պետությանը մատակարարել նավթ և դրա դիմաց ստանալ էլեկտրոնիկա ու զենք։ Անդրկովկասում նոր իրողություն եղավ 2020 թվականի աշնանը, երբ Հայաստանը պարտվեց ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում։ Դա հանգեցրեց ադրբեջանա-թուրքական տանդեմի զգալի ամրապնդմանը։ Բաքվում և Անկարայում սկսեցին խոսել Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծման մասին, որը եթե կյանքի կոչվի, ապա Իրանը կկտրվի Հայաստանից, հետևաբար ելքից դեպի Սև ծով և ԵԱՏՄ երկրների շուկաներ։ Նման պայմաններում Իրանի և Ադրբեջանի հարաբերությունները լայնածավալ ճգնաժամ ապրեցին։ Թեհրանը հայտարարեց, որ չի հանդուրժի սահմանների վերագծում և մի քանի լայնածավալ զորավարժություններ անցկացրեց։ Ադրբեջանը փակեց իր դեսպանատունը Իրանում և տարհանեց բոլոր դիվանագետներին։ Բացի այդ, Ադրբեջանում կանոնավոր դարձան հարձակումները «իրանական գործակալների» վրա, ովքեր իբր զինված հեղաշրջում են նախապատրաստում։ Միաժամանակ բարելավվեցին Իրանի և Հայաստանի հարաբերությունները։ Հաճախակի դարձան բարձրաստիճան պաշտոնյաների այցելությունները։ Իսլամական Հանրապետությունը բացեց իր հյուպատոսությունը Սյունիքի մարզում: Սակայն անցած տարեվերջին նոր շրջադարձ եղավ: Սեպտեմբերի 19-20-ի «հակաահաբեկչական գործողության» ընթացքում Ադրբեջանն ամբողջությամբ իր վերահսկողության տակ դրեց Ղարաբաղի ողջ տարածքը։ Այդ առումով Իրանը սկսեց վերանայել իր մոտեցումները։ Թեհրանը հայտարարեց, որ պատրաստ է օգնել իր հարևանին Ղարաբաղի վերականգնման հարցում։ Ըստ Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի Իրանից «դրական ազդակներ կան»։ Բացի այդ, Իրանն ու Ադրբեջանն ընդհանուր եզրեր գտան տնտեսական հարցերում։ Բաքուն ճկունություն ցուցաբերեց և Թեհրանի հետ պայմանավորվեց, որ Զանգեզուրի միջանցքի այլընտրանքային երթուղին անցնի Իրանի տարածքով։ Հոկտեմբերին կողմերը պայմանավորվեցին երկաթուղու կառուցման շուրջ և սկսեցին ճանապարհային կամուրջի և մաքսային և սահմանային անցակետի կառուցումը։ Բացի այդ սկսվեց Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի զարգացումը, որը պետք է Ռուսաստանը կապի Հնդկաստանի և Պարսից ծոցի հետ։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի իշխանությունների վարած քաղաքականությունն է սկսել Իրանում անհանգստություն առաջացնել։ Թեհրանը չի թաքցնում իր զայրույթն արևմտյան երկրների հետ Երևանի մերձեցման առնչությամբ: Իրանի համար այդ առումով ամենասարսափելին սեպտեմբերին տեղի ունեցած հայ-ամերիկյան զորավարժություններն էին։ Բացի այդ, Հայաստանն իր տարածք է ներգրավել ԵՄ դիտորդական առաքելություն և ակտիվ ռազմատեխնիկական համագործակցություն է հաստատել Ֆրանսիայի հետ։
Ըստ Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Վլադիմիր Սաժինի Իրանը չի ցանկանում, որ իր սահմաններում տեղակայվեն արևմտյան երկրների զորքեր։ «Իրանցիները միանշանակ ազդանշան են ուղարկում Երևանին, և եթե Հայաստանը չընդունի դա, ապա Իրանը, հավանաբար, զորքեր կկենտրոնացնի սահմանի մոտ ու վարժանքներ կանցկացնի։ Թեհրանը բավականաչափ միջոցներ ունի իր տեսակետը տեղ հասցնելու համար: Նրանք այնուամենայնիվ չեն անցնի սահմանը, Իրանը միշտ էլ խուսափում է ուղղակի ռազմական գործողություններից, դա տեսել ենք բազմաթիվ օրինակներով, այդ թվում Գազայի հատվածի շուրջ ճգնաժամի ժամանակ»,- ասել է նա։
Հայ քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանն էլ կարծում է, որ Հայաստանում աճում է արևմտյան երկրների ազդեցությունը։ «Երևանը գնում է Իրանի նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված Արևմուտքի հետքերով։ Հայաստանն ամբողջությամբ չի օգտագործում իր հարևանի հետ հարաբերությունների ներուժը։ Խոսքը միայն անվտանգության խնդիրների մասին չէ: Վերջին տարիներին Իրանը մոտենում է ԵԱՏՄ-ին, ստեղծվել է ազատ առևտրի գոտի, բայց միևնույն ժամանակ Հայաստանի և Իրանի միջև փոխադարձ առևտրի ծավալը վերջին մեկ տարվա ընթացքում մնացել է գրեթե անփոփոխ»,- նշել է նա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
