Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … հայկական դրամ

Հայկական արժույթի պատմությունը չափազանց հարուստ և հետաքրքիր է հաշվի առնելով այն, որ հայերն իրենց համարում են ամենահին ժողովուրդը։ Հայերը մտերիմ ազգականներ են եղել նրանց հետ, ում հետ ապրել են նույն տարածքում, ինչպես նաև ընդհանուր լեզու են ունեցել նրանց հետ։

Առաջին մետաղադրամները այն տարածքում, որտեղ այսօր գտնվում է Հայաստանը, թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերով։ Երկու արծաթե օբոլ (օբոլը հին հունական արծաթե մետաղադրամ է  0,65 գրամ կշռով) հայտնաբերվել են Ուրարտուի հնագույն քաղաք Էրեբունիում պեղումների ժամանակ: Ուրարտուն կարևոր դեր է ունեցել Արևմտյան Ասիայում և գրավել է ժամանակակից Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Իրանի տարածքները։ Այսօր Էրեբունու ավերակները աշխարհագրորեն գտնվում են Երևանում։

Երվանդունիները կառավարել են հայկական գավառները մ.թ.ա. IV դարից մինչև մեր թվարկության 1-ին դարի երրորդ քառորդը։ Հենց Երվանդիդների օրոք էլ սկսել են հայկական դրամներ հատվել Հայաստանի տարածքում՝ Սոֆենում։ Հայաստանում Արշամ Ա թագավորի մետաղադրամը համարվում է իր պատմության մեջ առաջին մետաղադրամներից մեկը։ Այն հայտնվել է մ.թ.ա 3-րդ դարում։ Այնուհետև եղել են Սոփենե թագավորի և Կոմմագենե Քսերքսեսի մետաղադրամները, որոնց մի կողմում պատկերված էր հենց ինքը՝ թագավորը, իսկ մյուս կողմից Աթենա աստվածուհին ծաղկեպսակ ձեռքներին։ Սոֆենում հատված բոլոր մետաղադրամները բրոնզե էին։ Արտաշեսյանների թագավորության օրոք (մ.թ.ա. 190-ից մինչև մ.թ. 12-ը) տարբեր քաղաքներում հատվել են բազմաթիվ մետաղադրամներ՝ արծաթե և բրոնզե։

Մինչև 11-րդ դարը Հայաստանի տարածքում շրջանառության մեջ են եղել տարբեր դրամներ, այդ թվում պարսկական, բյուզանդական, օմայադական և աբբասյան մետաղադրամներ, արաբական խալիֆայության արծաթե դիրհամեր և ոսկե դինարներ։ Ակտիվորեն օգտագործվել են նաև սելջուկների և մահմեդական այլ կառավարիչների փողերը։ 11-րդ դարի վերջից մինչև 13-րդ դարի վերջը Կիլիկիան սկսել է հատել իր սեփական բրոնզե մետաղադրամները, որոնց պատկերները ոգեշնչված էին խաչակիրների դարաշրջանի դիզայնով: Լևոն I-ի օրոք 12-րդ դարում սկսվել է արծաթե մետաղադրամների զանգվածային արտադրություն, որոնք կոչվում էին «դրամ»։ Հետաքրքիր փաստ. «դրամ» բառը համապատասխանում է հունարեն «դրախմա» և արաբական «դիրհամ»-ին և նշանակում է «փող»:

Հայաստանում 13-րդ դարի սկզբին օգտագործվել են վրաց թագավորների պղնձե դրամները։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսին օգտագործվել են մոնղոլական մետաղադրամներ։ Հետագայում սկսել են օգտագործել թուրքական ծագման մետաղադրամներ։  16-րդ դարից մինչև 1828 թվականը վճարման հիմնական միջոցը իրանական շահերի պղնձից, արծաթից և ոսկուց պատրաստված մետաղադրամներն էին։ Ռուսական կայսրությանը միանալուց հետո ռուսական մետաղադրամներն են դարձել վճարման միջոց։ Հայաստանում հայտնված առաջին թղթադրամները ռուսական էին։ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի պարտատոմսերը օգտագործվել են 1918 թվականի փետրվարից մինչև 1921 թվականը։ Հետագայում հայկական ռուբլիներ են տպագրվել  Լոնդոնում Waterlow and Sons limit-ի կողմից։ Դրանք շրջանառության մեջ են մտցվել 1920 թվականին, իսկ 1922 թվականի սկզբին հանվել շրջանառությունից։ 50, 100 և 250 ռուբլի արժողությամբ թղթադրամները հայերեն գրություններ ունեին և ժողովրդականորեն կոչվում էին «Լոնդոնյան ռուբլիներ»: Հետագայում  Զակդենզնակը կամ Անդրկովկասյան ռուբլին է եղել Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի տարածքում միակ արժույթը 1923-1924 թվականներին։ 1924-1993 թվականներին Հայաստանի տարածքում միակ արժույթը եղել է ռուբլին։

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանի Կենտրոնական բանկը ստացել է ազգային արժույթի թողարկման իրավունք, իսկ 1993-ին ռուբլին շրջանառության մեջ պահելու անհաջող փորձից հետո ազգային դրամը վերադարձել է Հայաստան։ Մեկ դրամը հավասար է հարյուր լումայի։ Լումաները հայկական մետաղադրամներ են՝ 10, 20 և 50 անվանական արժեքներով, որոնք ներկայումս չեն շրջանառվում:

Կ. Խաչիկյան