Ալիևն ու Փաշինյանը հիբրիդային պատերազմի շուրջպարում
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Larex.ru-ն գրում է, որ Ադրբեջանա-հայկական ներկայիս հարաբերություններում քաղաքական խճանկար ստեղծելը բարդ խնդիր է, քանի որ կողմերի հայտարարած պատկերի՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման, ընտրությունը կորել է։ Այսպես, օրերս Եվրոպական խորհրդի ղեկավար Շառլ Միշելը ողջունել է Ադրբեջանի հանձնառությունը բրյուսելյան ձևաչափով ադրբեջանա-հայկական հարաբերությունների կարգավորման շուրջ հանդիպումները վերսկսելու վերաբերյալ։ Միևնույն ժամանակ հայտարարվել է, որ Բրյուսելում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումը կարող է կայանալ «մինչև փետրվարի վերջ»։ Վերջին անգամ բրյուսելյան ձևաչափով Հայաստանի վարչապետի, Եվրոպական խորհրդի ղեկավարի և Ադրբեջանի նախագահի եռակողմ հանդիպումը տեղի է ունեցել 2023 թվականի հուլիսի 15-ին։ Խոսքը գնում էր խաղաղության պայմանագրի ստորագրման կամ նույնիսկ ստորագրման նախապատրաստման մասին։ Եվ «հանկարծ» Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին՝ Սյունիքի (Զանգեզուր) Ներքին Հանդ գյուղի տարածքում, մի քանի ամիս տիրող անդորրից հետո, նոր սրացում է տեղի ունեցել։ Դա Ադրբեջանին մոտ տարածք է, որտեղ ռուս սահմանապահները նախկինում թույլ չեն տվել ԵՄ դիտորդական առաքելության դիտորդներին մտնել։ Բախման հետևանքով ադրբեջանցի մեկ զինծառայող վիրավորվել է, չորս հայ զինվոր զոհվել է։ Եվ հիմա նախատեսված հանդիպման հարցը անորոշ վիճակում է։
Նախկինում պնդում էին, որ Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության համաձայնագրի հասնելու երեք հիմնական խոչընդոտ կա՝ սահմանագծում, միջազգային երաշխիքներ ապահովելու Հայաստանի ցանկությունը և այսպես կոչված Զանգեզուրի տարանցիկ երթուղին, որը կապում է Ադրբեջանի հիմնական մասը նրա էքսկլավային Նախիջևանի հետ: Սակայն սահմանին տեղի ունեցած վերջին միջադեպից հետո Ալիևն ասել է, որ «եթե մեր դեմ տարածքային պահանջներին վերջ չդնեն, եթե Հայաստանը չվերադարձնի իր օրենսդրությունը բնականոն հունի մեջ, բնականաբար խաղաղության պայմանագիր չի լինի»։
Որոշ ռուս և հայ փորձագետների շրջանում կարծիք կա, որ «Ալիևը շտապեցնում ու պարտադրում է իրադարձությունների զարգացում, իսկ Փաշինյանը ինչ-որ բանի է սպասում»։ Ենթադրենք Փաշինյանը ընդունում է Ալիևի սցենարը և սկսում է փոխել ազգային օրենսդրությունը։ Նա արդեն հայտարարել է, որ «Հայաստանին ոչ թե սահմանադրական փոփոխություններ են պետք, այլ նոր սահմանադրություն»։ Ամբողջ աղմուկը Սահմանադրության նախաբանի շուրջ է, որն ունի հղում Անկախության հռչակագրին։ Սակայն Սահմանադրության նոր տեքստը պետք է պատրաստվի և ներկայացվի համապետական հանրաքվեի, ինչը ժամանակ է պահանջում։ Արդյո՞ք Բաքուն կմնա քաղաքական լճացած վիճակում սպասելով Հայաստանի օրենսդրության պահանջվող փոփոխություններին։ Հայ ռազմական փորձագետները գրեթե վստահ են, որ Ալիևը «կարող է վերջնական հարված հասցնել Նախիջևանը Ադրբեջանի տարածքի հետ կապելու համար»։ Նրանք կարծում են, որ Բաքվի համար բարենպաստ աշխարհաքաղաքական ֆոն է առաջացել ի հաշիվ Երևանի բարդությունների ՀԱՊԿ-ի և ուկրաինական ճգնաժամի հետ։ Այդ գործոնները պաշտոնական մակերեսի վրա չեն, բայց դժվար է չհամաձայնել ռուս փորձագետ Սերգեյ Մարկեդոնովի այն կարծիքին, որ տեղի ունեցողի մեջ տեսանելի է «համակարգային մակարդակի խնդիրներ, որոնք դուրս են գալիս ղարաբաղյան ձևաչափից»։
Ինքը՝ Ալիևը, Հայաստանի օրենսդրությունը փոխելու պահանջներով հաստատում է, որ «կողմերի խնդիրները ոչ թե նեղանում են, այլ ընդլայնվում»։ Պարադոքսն այն է, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագրի բանակցությունները միայն արտաքուստ են արտացոլում հարաբերությունները կարգավորելու նրանց մտադրությունները, իրականում դրանք գնալով ավելի են սկսում տեղավորվել տարածաշրջանում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական համատեքստում: Դրա նախանշաններն են ԵՄ մոնիտորինգային խմբի գործունեությունն ու Հայաստանին տված մինչ այժմ ֆրանսիական աբստրակտ խոստումները։ Պատահական չէ, որ այդ մասին մտածում են նաև թուրք փորձագետները։ Այսպես, նրանցից մեկը՝ ԱՄՆ Յուտայի համալսարանի պրոֆեսոր Հաքան Յավուզը, կարծում է, որ «ղարաբաղյան երկրորդ 44-օրյա պատերազմից հետո հայերի հեռանալը Ղարաբաղից սփյուռքի խնդիրները դնում է Ադրբեջանի և Թուրքիայի համար գրեթե նույն նժարին, և դա ոչ միայն խոշոր չափերի նյութական փոխհատուցման իմաստով»։ Մեկ այլ պարադոքս այն է, որ Անկարայի հայտարարած ցանկությունը, որն է «Հայաստանը Ռուսաստանից կտրելը, Հայաստանի հետ հարաբերությունները և ավելի սերտ կապերը վերականգնելը միասին աշխատելու համար», տարածաշրջանում արդիականացնում է այսպես կոչված «Հայկական հարցը» ։
Կարծես թե դա սուր է զգում Ալիևը բարձրացնելով անկլավների ու տարածքների փոխանակման խնդիրը, իսկ Փաշինյանը ԵՄ-ից երաշխիքներ պահանջելով։ Նկատի առնենք այն, որ Բաքվի և Երևանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը սկսել է լրջորեն ենթարկվել արևմտյան արտաքին գործոնների ազդեցությանը։ Ուստի պատահական չէ, որ Հայաստանը պնդում է համաձայնագիր ստորագրել ԱՄՆ-ում կամ Եվրոպայում, մինչդեռ Ադրբեջանը նախընտրում է դա անել կամ Հայաստանի հետ սահմանին, կամ Վրաստանում։
Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա նա դեռևս գերված է լիբերալ գաղափարներով, որ տարածաշրջանի տրանսպորտային ներուժի օգտագործումը կարող է լուծել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև քաղաքական և այլ առճակատման խնդիրները։ Դա չի լուծի: Ուստի իրավացի է ՀԱՊԿ միացյալ շտաբի պետ, գեներալ-գնդապետ Անդրեյ Սերդյուկովը, երբ նշում է «հայ-ադրբեջանական սահմանին կոնֆլիկտային մեծ ներուժի» մասին։ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմն ավարտվեց 2020 թվականի աշնանը, սակայն տարածաշրջանում նոր հիբրիդային պատերազմը շարունակվում է ասիմետրիկ իրավիճակներով: Բաքվի և Երևանի միջև նույնիսկ փոքր բախումները կարող են հանգեցնել նոր հակամարտության և վտանգավոր հետևանքների ողջ տարածաշրջանի համար։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
