Գեոպոլիտիկ «ռազբորկաների» կիզակետում

Այն անհաջող աշխարհաքաղաքական «շպագատը», որն այս օրերին մենք տեսնում ենք հայաստանյան իշխանությունների կատարմամբ՝ վկայում է այն մասին, որ մեզ առաջիկայում բավական մարազմատիկ ու ցավոտ օրեր են սպասվում, քանի որ այն, ինչ անում է Փաշինյանը՝ դասական հակազգայնությունից զատ այլ բնորոշում չունի։  Ավելին, մինչ ՀՀ իշխանություններն ինտենսիվորեն շարունակում են իրենց «արշավը» դեպի Արևմուտք, և մինչ Նիկոլ Փաշինյանը շնչակտուր Մյունխենից մեկնում է Փարիզ, այս օրերին լրացավ Հայաստանում ԵՄ դիտորդական քաղաքացիական առաքելության տեղակայման մեկ տարին։ Ըստ էության, սա բավարար ժամկետ է՝ գնահատելու առաքելության արդյունավետությունը, բերած օգուտները, գնահատելու, թե որքանով արդարացվեցին այս առաքելությունից սպասելիքները։

Ինչպես հայտնի է՝ ՀՀ-ում ԵՄ դիտորդական առաքելությունը սկսեց իր աշխատանքը 2023-ի փետրվարի 20-ին՝ 100 դիտորդներով, նպատակը՝ «նպաստել սահմանամերձ շրջանների կայունությանը, ինչպես նաև աջակցել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման համար միջավայրի ստեղծմանը»։ Սրան հաջորդեց այն, որ ԵՄ խորհուրդն ընդլայնեց Հայաստանում իր դիտորդական առաքելությունը՝ դիտորդների թիվը հասցնելով 209-ի։ Ի դեպ, ՀՀ-ում ԵՄ պատվիրակությունը տեղեկացրել էր, որ մինչ օրս առաքելությունն ավելի քան 1720 պարեկություն է իրականացրել, Ջերմուկում պարեկության ժամանակ ԵՄ առաքելությունն օրերս ընդունել է ԵՄ արտաքին գործողությունների ծառայության քաղաքացիական գործողությունների հրամանատար Ստեֆանո Տոմատին:

Այս ամենից զատ, ՀՀ իշխանությունների հայտարարություններից ու ընդհանուր խոսույթից պարզ է դանում, որ մեծ հաշվով գոհ են դիտորդական առաքելությունից, ավելին՝ այն համարում են արդյունավետ՝ նշելով, որ «նրանց ներկայությունը նպաստում է տարածաշրջանային անվտանգության ամրապնդմանը»։ Չնայած, եթե հետհայացք ենք գցում տեղի ունեցողին, ապա դառը ժպիտ է առաջացնում գիտակից հայի մոտ։

Դրան զուգահեռ՝ ԵՄ առաքելության գործունեությունը ՀՀ տարածքում, ըստ պաշտոնական Ադրբեջանի հայտարարությունների, անհանգստացնում է Բաքվին, թեև անցյալ տարի հայտնի դարձավ, որ առաքելությունը պարեկության գրաֆիկը նախապես տրամադրում է ադրբեջանական կողմին։ Այս ֆոնին թերևս հարկ է նաև նշել, որ թեև ՀՀ իշխանությունները գոհունակությամբ են խոսում այս առաքելության տեղակայման մասին՝ մերժելով զուգահեռ ՀԱՊԿ-ից առաքելություն տեղակայել Հայաստանում, այնուամենայնիվ այս մեկ տարվա ընթացքում սահմանի մի քանի հատվածներում մի շարք աղմկոտ ողբերգական միջադեպեր տեղի են ունեցել, որոնց վերաբերյալ դիտորդական առաքելությունը հստակ հայտարարություններով հանդես չի եկել։ Ավելին, ամենօրյա ռեժիմով էլ շարունակում են տարբեր միջադեպեր գրանցվել, որոնք ունենում են հայկական կողմի համար անդառնալի և տարածքային և մարդկային կորուստներ։

Ակնհայտորեն կարող ենք փաստել, որ ԵՄ դիտորդական առաքելությունն անմիջապես տեղակայվեց, որպեսզի ՀԱՊԿ առաքելությունը չգա Հայաստան, քանի որ այդ փուլում ՀԱՊԿ-ից նման առաջարկ էր հնչել և մերժվել էր ՀՀ իշխանությունների կողմից։ Ստեղծված գերբարդ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում ԵՄ խնդիր ուներ հնարավոր բոլոր տարբերակներով տարածաշրջան ներթափանցելը, ներկայություն ունենալը, միաժամանակ դրան զուգահեռ ՌԴ-ի ներկայությունը զրոյացնելու համար հիմքեր ստեղծելը։

Միանշանակ է, և մենք դա տեսնում ենք բացահայտ, որ դիտորդների ներկայությունը զսպման մեխանիզմ չէ, զսպում կարող է լինել նաև քաղաքականությամբ, դիվանագիտությամբ, առաքելության տեղակայումը լուծում է աշխարհաքաղաքական ներկայության հարց, Անդրկովկասում ԵՄ ներկայությունն ապահովելու հարցը, որը կարևոր է ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ՝ հարևան Իրանի հավակնությունների զսպման նպատակից ելնելով։

Այսինքն, բնավ պետք չէ շարքային մանիպուլյացիաների դիմել և էժան «կռուտիտներով» զբաղվել և իրերն իրենց անուններով կոչել. սա ԵՄ-ի համար քաղաքական հարց է լուծում հարավկովկասյան տարածաշրջանում, և վերջ։ Իսկ ակնհայտ է, որ մեր տարածաշրջանը դարձել է գեոպոլիտիկ «ռազբորկաների» թատերաբեմ։ Եթե ավելի գրական, աշխարհաքաղաքական խնդիրն առաջին պլան է եկել՝ ստվերելով Արցախի բարդ ու վտանգավոր հակամարտությունը, իսկ նման մանր «ժուլիկություններով» ընդհանուր համայնապատկերն էլ ավելի բարդ ու ռիսկային է դառնում։

Արմեն Հովասափյան