Հայաստան և Ադրբեջան. հեռացող խաղաղություն
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Russiancouncil.ru-ն գրում է, որ 2023 թվականի վերջին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի մոտալուտ ստորագրման մասին կանխատեսումների պակաս չկար։ Բաքուն և Երևանը փոխանակեցին ռազմագերիներին դրանով իսկ ցույց տալով վստահության ամրապնդում ոչ թե տեսականորեն, այլ գործնականում։ Եղավ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նախագահ Իլհամ Ալիևի վարչակազմերի համատեղ հայտարարությունը, որտեղ միանշանակորեն ասվում էր, որ երկու պետությունները «համաձայն են, որ կա պատմական հնարավորություն հասնելու երկար սպասված խաղաղությանը տարածաշրջանում»։ Այնպիսի զգացողություն կար, որ խաղաղության վերջին արգելքներն էլ են վերացվել։
Սակայն ամանորյա տոնակատարություններն անցան, իսկ լավատեսական կանխատեսումների ու հայտարարությունների քանակը որակի չվերածվեց։ Ինչո՞վ է պայմանավորված խաղաղության գործընթացի վերջին լճացումը։ Հնարավո՞ր է դա արագացնել, և ի՞նչ ռիսկեր է այն պարունակում։ Նախ, հարկ է նկատի ունենալ, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հեռանկարները գնահատելու չափից դուրս լավատեսությունը պայմանավորված էր «ղարաբաղյան դետերմինիզմով», այսինքն այն գաղափարով, որ վիճելի տարածաշրջանի կարգավիճակը կարևորագույն տարրն է էթնոքաղաքական հակամարտությունում:. Անհնար է նսեմացնել այդ գործոնի կարևորությունը։ Սակայն չպետք է մոռանալ, որ ինչպես մինչև 2023 թվականը, այնպես էլ դրանից հետո քաղաքական օրակարգից չեն հանվել ոչ հայ-ադրբեջանական պետական սահմանի սահմանազատման ու սահմանագծման խնդիրները, որոնք ամենևին էլ չեն սահմանափակվում ղարաբաղյան հողերով, ոչ էլ հայկական ազգային-պետության վերափոխման հարցերը։
Այստեղ, իհարկե, ամենազգայուն հարցը ցամաքային հաղորդակցությունն է ադրբեջանական էքսկլավայի՝ Նախիջևանի և Կասպից ծովի հանրապետության արևմտյան շրջանների միջև։ Երևանի համար կտրականապես անընդունելի է «միջանցքային տրամաբանությունը», այսինքն Ադրբեջանի երկու հատվածների միջև հաղորդակցության արտատարածքայնության սկզբունքները։ Բաքվում կարծում են, որ հակառակ կողմն արհեստականորեն է ուռճացնում այդ խնդիրը։ Հայաստանում հատկապես վախենում են նրանից, որ Ղարաբաղի հարցում զիջումները վերջինը չեն լինի, և հարևան պետությունը հայկական հողերի հաշվին նոր հողերով կհամալրվի։
Ազգային-պետական և արտաքին քաղաքական ինքնության (վերա)հաստատման գործընթացները մի գիշերում չեն լուծվում, և Ղարաբաղից հրաժարվելը ոչ թե մարտի դաշտում, այլ սահմանադրական բարեփոխման դաշտում ակնհայտորեն ավելի բարդ գործ է։ Փաստացի, Ադրբեջանի հետ խաղաղության գինը լինելու է ազգային պետականության վերահաստատումը, իսկ դա մի քանի հազար քառակուսի կիլոմետրանոց զիջումների հետ համեմատած ավելի մասշտաբային գործ է։
Միևնույն ժամանակ, Բաքուն և Երևանը փնտրում են արագության օպտիմալ սահմանաչափ խաղաղության հասնելու համար։ Բայց արդեն ակնհայտ է, որ կայուն խաղաղությունը նույնական չի լինի ստորագրված փաստաթղթերի մեկ կամ մի ամբողջ շարքի հետ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
