«Խաղաղության պայմանագրի» տապալումը ժամանակի հարց է

Նիկոլ Փաշինյանի կողմից, այսպես կոչված, «խաղաղության պայմանգրի» լյուստրացիայի գործընթացը շարունակվում է՝ հանրային տիրույթ պարբերաբար «սլիվներ» անելով ու թեզեր տիրաժավորելով։ Բոլորովին վերջերս իր հերթական «բացահայտումների» ժամանակ Փաշինյանն ասել է․ «Պետք է տեղի ունենա զորքերի հայելային հետքաշում Հայկական ԽՍՀ և Ադրբեջանական ԽՍՀ ադմինիստրատիվ սահմանի նկատմամբ: Մենք նաև սահմանի դեմիլիտարիզացիա, այսինքն՝ ապառազմականացում ենք առաջարկել Ադրբեջանին: Նաև սպառազինությունների փոխադարձ վերահսկման մեխանիզմ, չհարձակման մասին պայմանագրի ստորագրում, եթե կպարզվի, որ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը սպասվածից ավելի երկար ժամանակ է պահանջելու»։

Ի դեպ, Փաշինյանը նաև անընդհատ խոսում է երաշխիքների մասին, որոնք ակնկալում է ՀՀ-ն Ադրբեջանից։ Նա նաև ընդգծել է, որ Հայաստանն իր ինքնիշխան տարածքից բացի, որևէ այլ տարածքի նկատմամբ հավակնություն չունի, և որևէ մեկը չպետք է հավակնություն ունենա ՀՀ որևէ տարածքի նկատմամբ:

Ըստ էության, ՀՀ իշխանությունների առաջարկները նոր չեն աշխարհի համար, քանի որ նման որոշ մեխանիզմներ մինչև վերջերս գոյություն ունեին Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերություններում՝ մինչ ուկրաինական զարգացումները։ Սակայն դրանք, ըստ էության, սառեցվել են Ուկրաինայում ռազմական գործողությունների և Արևմուտքի հետ արդեն առճակատման նոր փուլի մեկնարկի ֆոնին։

Ընդգծենք, որ կոնկրետ նման մի իրավիճակ էր ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի միջև՝ սպառազինությունների կրճատման պայմանագրով, որը միտված է միջուկային սպառազինության վերահսկմանը, և իրականում հարաբերություններում մի շարք ճգնաժամեր այս պայմանագիրը հաղթահարել է, սակայն վերջին տարիների ընթացքում դա այլևս չի հաջողվել։

Հատկանշական է այն, որ սառը հակամարտությունների պարագայում նման մեխանիզմները գուցեև աշխատեն, սակայն թեժ, պատերազմական հարաբերությունների պայմաններում բոլոր նմանատիպ մեխանիզմները զրոյանում են, չեն գործում։ Ավելին՝ գլոբալ պատերազմի պարագայում է բարդ հասնել նման լոկալ մեխանիզմների։ Բայց, եթե, խոսքը տվյալ դեպքում գնում է ՀՀ-Ադրբեջան բանակցային գործըթնացից, ապա չէ՞ որ տրամաբանական է, եթե կողմերի միջև խնդիր չլինի, հաջողվի գալ փոխհամաձայնեցումների, ապա կհամաձայնեցվի այդքան քննարկվող «խաղաղության համաձայնագիրը»։ Իսկ այս դեպքում նորություն չենք ասի, եթե նշենք, որ Ադրբեջանի հաղթանակից հետո Հայաստանի նկատմամբ ուժային ներգործությունը, ուժային ճնշումն Ադրբեջանի համար ավելի հարմար, փորձված և իր նպատակներին հասնելու ավելի արագ տարբերակ է, քան բանակցությունը։ Սա նաև չի փոխվում, քանի որ տարածաշրջանային ռազմական հավասարակշռությունը շարունակում է խախտված մնալ՝ ի օգուտ Ադրբեջանի։ Նման իրավիճակում նման առաջարկները, մեղմ ասած, իրատեսական չեն, ավելին, մենք տեսանք, թե հայելային ետքաշման առաջարկն Ալիևը հրապարակային մերժեց։

Ի դեպ, չի բացառում, որ այս առաջարկներն արվում են Արևմուտքի հորդորով, քանի որ Փաշինյանը ներկայումս բավական ինտենսիվ շփվում է Արևմուտքի հետ։ Թերևս Արևմուտքն ինքն էլ գիտի, որ նման անհավասարակշիռ իրավիճակում այս առաջարկները տեղին չեն, սակայն դրանց բարձրաձայնումը ևս մեկ անգամ շեշտում է տարածաշրջանային գերբարդ իրավիճակն ու Ադրբեջանի դիրքավորումը, որը ևս, սակայն, Ադրբեջանում կարծես շատ քչերին է հուզում, քանի որ նրանք լրջորեն փորձում են օգտվել աշխարհում ստեղծված իրավիճակից, աշխարհում այսօր քչերին է նաև հետաքրքրում Հայաստանն ու Ադրբեջանը, այստեղ արտաքին դերակատարների խնդիրն աշխարհաքաղաքական նոր քարտեզներ ստեղծելն է, դրանց նախկին սահմանները փոխելը և սա գաղտնիք չէ։

Ամփոփելով՝ փաստենք, որ Ադրբեջանը բանակցությունների հետագա ճակատագիրը փոխկապակցել է ՀՀ տարածքով անցնող ճանապարհի հարցում հայկական համաձայնության հետ։ Եթե այս հարցում համաձայնության չգան, «խաղաղության համաձայնագիր», որպես այդպիսին, ընդհանրապես չի լինի։

Արմեն Հովասափյան