Հայաստան-Ադրբեջան. խաղաղության պայմանագրի սպասման չորրորդ տարին
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ritmeurasia.ru-ն գրում է, որ չորրորդ տարին է Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների եռակողմ հայտարարության ստորագրումից հետո։ Սակայն Բաքվի և Երևանի միջև լարվածությունը պահպանվել է անընդհատ։ Իր հարձակողական քաղաքականության արդյունքում Ադրբեջանն ամբողջությամբ վերահսկողության տակ է առել Լեռնային Ղարաբաղը, ապա անցել Հայաստանի տարածքով դեպի Նախիջևան անկլավ ազատ ճանապարհ հարթելու քայլերին։
Կողմերը բազմիցս հայտնել են խաղաղության պայմանագիր կնքելու իրենց մտադրությունը, որը պետք է վերջնական տեսքի բերի զինված դիմակայության ելքը և դառնա ռազմական գործողությունների չվերսկսման երաշխավոր։ Սակայն փաստաթղթի ստորագրումն անընդհատ հետաձգվել է, իսկ ստորագրման ստույգ ամսաթիվը դեռ հայտնի չէ։
Այսօր Երևանում փորձում են պաշտպանել իրենց սահմանային և մաքսային մարմինների իրավունքը վերահսկել Ադրբեջանից Նախիջևան բեռնաուղևորահոսքերը։ Բաքուն պահանջում է, որ իր բեռներն ու քաղաքացիները անցնեն այդ ճանապարհով առանց որևէ ստուգման։ Հայաստանում տագնապալի ազդանշան է հնչել Ադրբեջանի ղեկավարի մեկ այլ ելույթից: Նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ նա ասել է, որ Հայաստանը նախկինում ապօրինի կերպով գրավել է ութ բնակավայր, որոնք նախկինում պատկանել են Ադրբեջանին։ Ու թեև նա չի հստակեցրել, թե որ բնակավայրերի մասին է խոսքը, Երևանը մտավախություն ունի, որ Բաքուն հող է նախապատրաստում նոր հարձակման և տարածքների զավթման համար։ Իսկ հայ փորձագետները խոսում են տարածաշրջանում հայկական գործոնը չեզոքացնելու Ալիևի ու Էրդողանի ծրագրերի մասին։
Բաքվի հետ շփումները, ըստ Փաշինյանի, ակտիվ են: Սկզբում կողմերին առաջարկվել են խաղաղության պայմանագրի ստորագրման տարբեր վայրեր։ Հայաստանը, իր դեռևս լիովին չձևավորված, բայց արդեն տեսանելի կողմնակալության պատճառով դեպի Արևմուտք, ձեռնպահ է մնում մոսկովյան հարթակի շուրջ բանակցություններից և ռուսական միջնորդությունից։ Ադրբեջանը, մյուս կողմից, ոխ է պահում ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի առաջնորդների դեմ նրանց հայտարարություններում տեսնելով Երևանի բացահայտ աջակցությունը և հրաժարվում է արևմտյան միջնորդներից։ Սկզբում Հայաստանը կտրուկ բացասական արձագանքեց Բաքվի կոչին առանց միջնորդների բանակցել, սակայն վերջերս այդ հարցում կարծիքը փոխվել է։
Ինչ վերաբերում է բուն խաղաղության պայմանագրի տեքստին, ապա Բաքուն կարծում է, որ փաստաթղթի 90%-ն արդեն համաձայնեցված է, և մնացել են միայն որոշ տեխնիկական հարցեր։
Ինչպես ritmeurasia.ru-ին ասել է ադրբեջանցի փորձագետ Իլգար Վելիզադեն ադրբեջանական կողմն իր հինգ պահանջները ներկայացրել է անցյալ տարի՝ բանակցային գործընթացի սկզբում, և հայկական կողմը համաձայնել է դրանց։ «Այնուհետև հայկական կողմը որոշեց որպես վեցերորդ կետ ներառել Ղարաբաղի հայերի հետ կապված հարցը, սակայն հաջորդ ամիսներին, դատելով Հայաստանի քաղաքական ղեկավարության հռետորաբանությունից, փոխեց այդ որոշումը։ Ելնելով դրանից կարելի է ենթադրել, որ խաղաղության պայմանագրի տեքստի 90%-ը համաձայնեցված է, և մնացել են որոշակի տեխնիկական հարցեր»,- պարզաբանել է Վելիզադեն։
Նրա կարծիքով, առկա հակասությունները, ի թիվս այլ բաների, վերաբերում են նաև միջնորդների խնդրին։ «Հայկական կողմը պատրաստ չէ հաշտության պայմանագիր կնքել մոսկովյան տարածքում, և դա, թեկուզ դիվանագիտական լեզվով, հաստատել է ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը։ Իսկ ադրբեջանական կողմը, ելնելով արևմտյան միջնորդների մոտեցումներից, չի ցանկանում համաձայնագիր ստորագրել արևմտյան հարթակներում, ուստի առաջարկում է չեզոք հարթակ»,- ասել է փորձագետը։ Նրա խոսքով, Ադրբեջանի համար անընդունելի է Երևանի առաջարկը գործընթացին ներգրավել որոշակի երաշխավորի կամ երաշխավորների ինստիտուտի։ «Մենք դեմ ենք երաշխավորների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների ցանկացած ինստիտուտի։ Եվ այս առումով մենք առաջարկել ենք բանակցել ուղիղ, առանց միջնորդների։ Այժմ հայկական կողմը, ըստ երևույթին, հակված է այդ տարբերակին, սակայն վերջնական որոշում չի կայացրել։ Կարծում եմ, որ եթե հայկական կողմն այնուամենայնիվ վերջնական որոշում կայացնի այս հարցում, ապա, իհարկե, կարող է խաղաղության պայմանագիր կնքվել»,- ասել է Իլգար Վելիզադեն։
Նա խաղաղության պայմանագիրը չի համարում երկու երկրների հարաբերություններում առկա բոլոր խնդիրների համադարման միջոց, սակայն ընդգծել է, որ այդ փաստաթուղթը քաղաքական և իրավական հիմք է ստեղծելու հետագա երկխոսության համար։ «Մենք նույնիսկ չճանաչեցինք միմյանց: Պետք է ճանաչել միմյանց գոյությունը, հաստատել որոշակի դիվանագիտական հարաբերություններ մնացած բոլոր հարցերի շուրջ հետևողականորեն շարժվելու համար»,- նշել է Վելիզադեն։
Նրա կարծիքով, այսօր խաղաղության պայմանագրի կնքումն ավելի շատ բխում է Հայաստանի, քան Ադրբեջանի շահերից, քանի որ Ադրբեջանն արդեն հասել է իր հիմնական նպատակներին։
Երևանում կարծում են, որ Բաքուն միտումնավոր չի համաձայնում խաղաղության պայմանագիր կնքել հետապնդելով ավելի հեռուն գնացող նպատակներ։ «Ինչպես և սպասվում էր, նույնիսկ Արցախի հանձնումից հետո Ադրբեջանը խաղաղության պայմանագիր չստորագրեց, քանի որ Ադրբեջանի և Թուրքիայի համար գլխավորը տարածաշրջանում հայկական գործոնի ամբողջական չեզոքացումն է։ Ուստի, չնայած Հայաստանի իշխանությունների քաղաքականությանը, որը կոչվում է «խաղաղություն ամեն գնով», որի համար Հայաստանում շատ են քննադատվում, մենք տեսնում ենք, որ ամեն անգամ ադրբեջանական կողմը ինչ-որ նոր պայմաններ է առաջ բերում։ Եվ հիմա նախագահ Ալիևը հայտարարում է, որ չի պատրաստվում զորքերը դուրս բերել Հայաստանի օկուպացված տարածքներից, որ Ադրբեջանից Նախիջևան մեկնելիս ադրբեջանական բեռներն ու քաղաքացիները չպետք է ենթարկվեն Հայաստանի կողմից որևէ վերահսկողության։ Խոսում են անկլավների վերադարձի, փախստականների վերադարձի և այլնի մասին»,- ritmeurasia.ru-ի հետ զրույցում ասել է հայ փորձագետ Հայկ Խալաթյանը։ Նրա կարծիքով Ադրբեջանը հայկական կողմի համար անընդունելի պայմաններ է առաջ քաշում, որպեսզի հրաժարվի, Հայաստանի վրա ուժային ճնշում գործադրելու պատճառ ունենա։ Բաքվի կողմից առաջ քաշված պայմանների Երևանի կողմից ընդունումը, ըստ Խալաթյանի, կնշանակի «Հայաստանի ամբողջական կապիտուլյացիա և Ադրբեջանի համար հետագայում ագրեսիայի համար առավել հարմար պայմանների ստեղծում»։
Նախագահ Ալիևի տված հարցազրույցում հայ փորձագետը երկու կետ է առանձնացրել: «Նախ նա կրկին պահանջներ է հնչեցրել Հայաստանի տարածքների նկատմամբ ասելով, որ դրանք ի սկզբանե ադրբեջանական տարածքներ են, և իբր նույնիսկ Երևանն է Ադրբեջանի պատմական տարածք։ Սա փաստացի նշանակում է, որ նա Հայաստանի տարածքի կեսից ավելին համարում է Ադրբեջանի տարածքի մաս։ Իսկ երկրորդ պահն այն է, երբ Ալիևն հայտարարեց, որ ուժեղ պետությունները կարող են անտեսել միջազգային իրավունքը, իսկ Ադրբեջանը ուժեղ պետություն է»,- նշել է Հայկ Խալաթյանը։
Հայ փորձագետի կարծիքով Ադրբեջանի նախագահի նման հայտարարությունները նշանակում են, որ եթե անգամ խաղաղության պայմանագիր կնքվի, Ադրբեջանն իրեն ինչ-որ կերպ չի սահմանափակվի իր գործողություններում։ Նա չի բացառել Բաքվի կողմից հերթական էսկալացիան Հայաստանի իշխանություններին նոր զիջումների ստիպելու համար, սակայն ընդգծել է, որ հետագա զարգացումները մեծապես կախված կլինեն արտաքին խաղացողների արձագանքից։
«Այն, որ Հայաստանի իշխանությունները ցանկանում են ինչ-որ բան ստորագրել, նույնիսկ այդքան ամոթալի և միակողմանի զիջումներով, դա փաստ է։ Բայց հարցն այն է, թե արդյո՞ք Ադրբեջանն ինքը ցանկանում է դա, և ինչպե՞ս կարձագանքեն այս ամենին հիմնական խաղացողները, նկատի ունեմ առաջին հերթին Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը և Իրանը, որովհետև Թուրքիան այս դեպքում ամբողջությամբ Ադրբեջանի կողմից է»,- ընդգծել է Խալաթյանը։
Նա այդ գործընթացից չի բացառել Ռուսաստանին՝ չնայած նրա այլ ուղղությամբ զբաղվածությանը, քանի որ դրա արդյունքից մեծապես կախված է լինելու Ռուսաստանի վիճակը ոչ միայն Հայաստանում, այլև ամբողջ Հարավային Կովկասում։
«Մենք լսում ենք Հայաստանի իշխանությունների ներկայիս հռետորաբանությունը, որը փորձում է ամեն ինչ բարդել Ռուսաստանի վրա։ Եվ եթե անգամ խաղաղության պայմանագիր կնքվի, որը շատ դժվար կլինի հայկական կողմի համար, դրա հետևանքների ողջ պատասխանատվությունը նույնպես կփոխանցվի Ռուսաստանի վրա։ Դրանից հետո հարց կառաջանա ՀԱՊԿ-ից դուրս գալու և, հնարավոր է, Հայաստանից ռուսական բազայի ու սահմանապահների դուրսբերման մասին։ Հետևաբար, եթե նույնիսկ Ռուսաստանը հիմա մեծ ցանկություն չունի զբաղվելու այս հարցով, հաշվի առնելով Ուկրաինայում տիրող իրավիճակը, պետք է զբաղվի դրանով, այլապես հետագայում շատ ավելի շատ ժամանակ և ռեսուրսներ պետք է ծախսի ծագած խնդիրների լուծման վրա»,- ասել է Խալաթյանը։
Առայժմ հայտնի չէ, թե արդյո՞ք 2024 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագիր կստորագրվի։ Փորձագետները ենթադրություններ ունեն, սակայն ձեռնպահ են մնում հաստատուն կանխատեսումներ անելուց։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
