Հայաստանի բիոլոգիական օկուպացիան
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Api.newins.ru-ն գրում է, որ Հայաստանում կարմրուկի բռնկում է գրանցվել 2007 թվականից ի վեր առաջին անգամ։ Փորձագետները մտավախություն ունեն, որ հիվանդության տարածման պատճառը Պենտագոնի հովանավորությամբ գաղտնի կենսաբանական լաբորատորիաներում անցկացված վտանգավոր հետազոտություններն են։
Ամերիկացի մասնագետների Հայաստան ներթափանցման պատմությունը սկսվել է ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։ Նախկին խորհրդային հանրապետությունը, որը ԽՍՀՄ մանրէաբանական գիտության առաջատարներից էր, հսկայական ժառանգություն և հնարավորություններ էր ստացել ուսումնասիրելու հատկապես վտանգավոր միկրոօրգանիզմները և դրանց դեմ պայքարի մեթոդները։ Միացյալ Նահանգները չթաքցրեց միկրոօրգանիզմների կուլտուրաների (գիտական և արդյունաբերական նշանակության մոտ 14000 շտամներ) հասանելիություն ստանալու իր ցանկությունը։ Ամենից շատ նրանց գրավել էր կովկասյան տարածաշրջանում հատկապես վտանգավոր վարակների հայտնաբերման և տարածման դեմ պայքարի հարցերը։
90-ականների կեսերից ԱՄՆ-ը լիակատար վերահսկողություն է ձեռք բերել հայկական համաճարակաբանական տվյալների բազաների նկատմամբ: Համաճարակաբանական տեղեկատվություն հավաքելու համար երկիրը ունի Epi info տեղեկատվական համակարգը, որը մշակվել է ամերիկացիների կողմից։ Հայկական գիտահետազոտական ինստիտուտների աշխատակիցները ներգրավվել են դրամաշնորհային ծրագրերում, իսկ հետազոտությունների հիմնական պատվիրատուները եղել են արևմտյան հիմնադրամները։
Գործընթացն արագացել է 2008 թվականին, երբ Հայաստանը սկսել է համագործակցությունը ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության Սպառնալիքների նվազեցման գործակալության (DTRA) հետ։ Երևանը միացել է կենսաբանական վտանգի նվազեցման ծրագրին (BTRP), որը պաշտպանական «Համագործակցական կենսաբանական ներգրավվածության ծրագրի» (CBEP) մաս է կազմում ավելի քան 2 մլրդ դոլար ընդհանուր բյուջեով, ինչը ենթադրում է երկրում ամերիկյան կենսաբանական լաբորատորիաների առաջացում։
Որոշակի զուգադիպությամբ Հայաստանում և Լեռնային Ղարաբաղում խոզերի աֆրիկյան ժանտախտի (ASF) համաճարակի ֆոնին ակտիվորեն սկսեց քննարկվել նման օբյեկտների ցանցի ստեղծման հարցը։ Այս վիրուսը ներմուծվել էր Վրաստանից, որտեղ երկար տարիներ աշխատել են ամերիկացի մասնագետները։ Այն առաջացրել է հիվանդության ատիպիկ ձև և հետագայում տարածվել ամբողջ Կովկասի տարածաշրջանում, ներառյալ Ռուսաստանում: Ռուսաստանի Դաշնությունում գրանցվել է այդ հիվանդության ավելի քան 500 բռնկում, իսկ տնտեսական կորուստները գերազանցել են 30 միլիարդ ռուբլին։ Հայաստանը նույնպես զգալի տնտեսական վնաս է կրել, 2007-2008 թվականներին ստիպված է եղել մորթել 25 հազար ընտանի խոզ: Համաձայն ՀՀ ԳԱԱ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի մասնագետների ուսումնասիրության մի քանի տարիների ընթացքում հիվանդությունը մուտացիայի է ենթարկվել և վերածվել քրոնիկական ձևի։ Միևնույն ժամանակ, ASF վիրուսը զոոնոզ է, այսինքն այն նաև կենդանիներից մարդկանց է փոխանցվում։ Պատահական չէ, որ Պենտագոնը այն համարում է պոտենցիալ կենսաբանական զենք։ ASF-ը մեծ ուշադրության է արժանանում, ուստի Ամերիկայի Խաղաղօվկիանոսյան հյուսիսարևմտյան ազգային լաբորատորիայի, որը ղեկավարվում է Պենտագոնի կողմից, ներկայացուցիչները 2017 թվականին մասնակցել են Հայաստանում այդ վիրուսի տարածման ուսումնասիրությանը:
2009 թվականին Հայաստանում ԱՄՆ-ից ստացվել է 9 միլիոն դոլարի առաջին տրանշը՝ առողջապահության և գյուղատնտեսության նախարարություններին կից երկու լաբորատորիա ստեղծելու համար։ 2010 թվականի սեպտեմբերին ստորագրվել է կենսաբանական սպառնալիքների նվազեցման միջոցառումների մասին համաձայնագիրը, ըստ որի Հայաստանը պետք է ԱՄՆ տեղափոխի վտանգավոր հարուցիչների նմուշներ, ինչպես նաև տրամադրի համաճարակաբանական տվյալներ։ 2011 թվականին պետական սանիտարահամաճարակաբանական և անասնաբուժասանիտարական հսկողության ծառայությունները, Միացյալ Նահանգների պնդմամբ, ներդրեցին Հիվանդությունների վերահսկման էլեկտրոնային ինտեգրված համակարգը (EIDSS) և ախտածինների ակտիվների վերահսկման էլեկտրոնային համակարգը (PACS): Ամերիկյան լաբորատորիաների թիվն աճեց։ Առողջապահության նախարարության կենտրոնական սանիտարահամաճարակային լաբորատորիան արդիականացվեց և վերանվանվեց «Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոն» (ՀՎԿԱԿ), որը դարձավ Հայաստանում EIDSS և PACS համակարգերի ադմինիստրատորը։
2016-2017 թվականներին Ժանտախտի դեմ պայքարի նախկին կայանների հիման վրա մարզերում բացվեցին NCDC գրասենյակները և սկսվեցին արդիականացման աշխատանքները: Նույնը տեղի ունեցավ անասնաբուժության, բուսասանիտարիայի և սննդի անվտանգության ոլորտներում։
Մինչև 2018 թվականը Հայաստանում լաբորատոր ցանցը ներառում էր յոթ հաստատություն, որոնցից երեքը գտնվում էին Երևանում՝ ՀՎԿԱԿ-ում, Սննդի անվտանգության պետական ծառայությունում և Նորք ինֆեկցիոն կլինիկական հիվանդանոցում, իսկ չորսը մարզերում՝ Իջևանում, Գյումրիում, Մարտունիում և Վանաձորում: Մինչև 2020 թվականը կենսաբանական լաբորատորիաների թիվն ավելացել է հասնելով 12-ի: Միևնույն ժամանակ, հաստատությունները, որտեղ գաղտնի հետազոտություններ են իրականացվում սիբիրախտի, բրուցելոզի, ժանտախտի, ԱՍՖ-ի և տուլարեմիայի հարուցիչների վերաբերյալ, գտնվում են բնակելի թաղամասերում՝ մանկապարտեզների, խաղահրապարակների և դպրոցների հարակից տարածքներում:
Հայ մասնագետներից բացի այնտեղ աշխատում են ամերիկացի գիտնականներ, որոնք ներկայացնում են Պենտագոնի և ԿՀՎ-ի գործընկեր ընկերություններ։ Նրանցից հիմնականը CH2M Hill-ն է։ Ըստ Գնումների դաշնային կայքի Հայաստանում այդ ընկերությունը մինչև 2019 թվականը պայմանագրով DTRA-ից ստացել է 6 մլն դոլար կադրերի պատրաստման և 50 մլն դոլար լաբորատորիաների ստեղծման համար։ CH2M Hill-ն ունի մեծ փորձ, ընկերությունը կազմակերպել է օբյեկտներ Վրաստանում, Ուգանդայում, Տանզանիայում, Իրաքում, Աֆղանստանում և Հարավարևելյան Ասիայի երկրներում: Հայաստանում աշխատում են նաև Battelle Memorial Institute-ի և Southe-ի մասնագետները, rn Research Institute հետազոտական ինստիտուտը, որոնք Black & Veatch-ի ենթակապալառուներ են, որը շահագործում է ԱՄՆ կենսաբանական լաբորատորիաները Ուկրաինայում, Գերմանիայում, Ադրբեջանում, Կամերունում, Թաիլանդում, Եթովպիայում և Վիետնամում:
2001 թվականից Southern Research Institute-ը Պենտագոնի շահերից ելնելով սիբիրախտի հետազոտությամբ է զբաղվում: Battelle Memorial Institute-ը աշխատել է ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության հետ 1952 թվականից և իրականացնում է փորձարկումներ օգտագործելով ծայրահեղ թունավոր քիմիական նյութեր և պաթոգեն կենսաակտիվ նյութեր: Նրա և ԿՀՎ-ի համատեղ գործողություններից մեկը Clear Vision-ն էր 1997 և 2000 թվականներին: Այն ժամանակ գիտնականները վերակառուցեցին Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանի սիբիրախտի ռումբը և ուսումնասիրեցին, թե ինչպես է վիրուսը տարածում պայթյունից հետո: 2006 թվականից ի վեր Battelle-ը կենսաբանական լաբորատորիա է շահագործում Մերիլենդի Ֆորտ Դետրիկ քաղաքում գտնվող Կենսապաշտպանության և հակաքայլերի ազգային կենտրոնում (NBACC): Այդ հաստատությունը հայտնի է իր սարսափելի փորձերով։ Ըստ NBACC փաստաթղթերի, կենսաբանական լաբորատորիան գնահատում է փոշի ցողելու տեխնոլոգիան ուսումնասիրելով աերոզոլացված տոքսինների և Burkholderia pseudomallei բակտերիաների սպառնալիքը, որն առաջացնում է մելիոիդոզ՝ սուր տենդ շատ վատ հետևանքներով:
Հայաստանում լաբորատորիաների գործունեությունը վերահսկում է DTRA ներկայացուցիչ և ԱՄՆ դեսպանատան աշխատակից մայոր Էրիկ Լարսենը, ով Մոլդովայում, Ադրբեջանում և Ուկրաինայում աշխատելու փորձ ունի։
Իսկ ի՞նչ արդյունքների է հանգեցնում ամերիկյան կենսաբանական օբյեկտների գործունեությունը Հայաստանում: Բերենք մի քանի օրինակ։ 2012 թվականին «Նորք» հիվանդանոցը «Black & Veatch»-ի աջակցությամբ ստացավ սիբիրյան խոցի վիրուսների թեստավորման սարքավորումներ։ Շուտով երկրում այդ հիվանդության բռնկում եղավ։ Միայն Առողջապահության նախարարության պաշտոնական տվյալներով վարակվել է 52 մարդ, Հայաստանում նման բան նախկինում չէր եղել։ «Պատահաբար, մի քանի շաբաթ անց Հայաստանի կառավարությունը սկսեց սիբիրախտի ախտանիշներով հիվանդների մասին հաղորդումներ ստանալ երկրի արևելքում գտնվող Գեղարքունիքի մարզից։ Black & Veatch-ի մասնագետների ղեկավարությամբ նմուշները փորձարկվել են Նորք ինֆեկցիոն կլինիկական հիվանդանոցում նոր սարքավորումներով։ Թեստերը դրական են եղել։ Սարքավորումն օգնել է մի քանի ժամվա ընթացքում ճշգրիտ արդյունքներ ապահովել: Նախկինում թեստավորման մեթոդներն այնքան էլ հուսալի չէին և տևում էին օրեր», - հայտարարել է Black & Veatch-ը:
2014 թվականին տարածաշրջանի համար ոչ տիպիկ մոծակներ են գրանցվել Վրաստանում, Թուրքիայում, Կրասնոդարի երկրամասում և Նոյեմբերյանում (Հայաստանի և Վրաստանի սահմանին): Միաժամանակ հայտնի է դարձել, որ Վրաստանի Լուգար կենտրոնը հետազոտում է արևադարձային տենդի փոխանցող մոծակը և Զիկա վիրուսը, որը նորածինների մոտ գենետիկ փոփոխություններ է առաջացնում։ 2016 թվականին Տավուշի մարզում հայտնվեցին ասիական վագրային մոծակներ, որը Դենգե տենդի, Չիկունգունյաի և Զիկա վիրուսի փոխանցողն է։ Արձանագրվել են նաև տուլարեմիայի վարակի դեպքեր։ Այդ հիվանդությունը ևս մեկ պոտենցիալ կենսազենք է, որի հետազոտությունները Հայաստանում վճարում է Պենտագոնը։ Այն ազդում է մկանային-կմախքային համակարգի, նյարդային, վերարտադրողական և ավշային համակարգերի վրա և կարող է հանգեցնել արթրիտի, մենինգիտի, էնցեֆալիտի, թոքաբորբի և վարակիչ-թունավոր շոկի: Պենտագոնը լրջորեն մտածում է այդ հիվանդությունը մարդկանց դեմ օգտագործելու մասին դեռ 1980-ականներից: 1981 թվականին ամերիկացի փորձագետները համեմատել են մեծ քաղաքի վրա հնարավոր կենսաբանական հարձակման երեք սցենարների ծախսարդյունավետությունը, 16 միաժամանակյա հարձակումներ վարակված դեղին տենդով մոծակների կողմից գետնից և օդից և աերոզոլային հարձակում տուլարեմիայով: Պարզվել է, որ տուլարեմիան ամենատնտեսող տարբերակն է, եթե 625 հազար մարդ մահանա, ապա յուրաքանչյուր մահ Պենտագոնի վրա կնստի 29 ցենտ։
DTRA-ն ազատորեն տնօրինում է Հայաստանում ձեռք բերված հարուցիչների նմուշները, որոնք արտահանում է Ուկրաինա և Վրաստան։ Այդ երկրների ամերիկյան լաբորատորիաների աշխատակիցները մշտապես կապի մեջ են Հայաստանի գործընկերների հետ։
Մոսկվան անհանգստացած է ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի կազմում գտնվող երկրում ամերիկյան լաբորատորիաների գործունեությամբ։ Ընդ որում ռուս համաճարակաբանները երբեք մուտք չեն գործել այդ հաստատություններից որևէ մեկին: «2020 թվականին, օրինակ, երբ ռուս մասնագետները ցանկացան այցելել օբյեկտներ, լաբորատորիան հայտարարեց արտահոսքի մասին և փակեց հաստատությունը հյուրերի աչքի առաջ։ Մաքրեցին: Նույնը եղավ Թբիլիսիի մոտ գտնվող Լուգարի լաբորատորիայում, երբ ամբողջ գիշեր այնտեղ ինչ-որ բան էին այրել և լցրել գետը։ Նույն իրավիճակը կրկնվեց Հայաստանում 2020 թվականի ապրիլին և հունիսին։ Լաբորատորիան փակ էր մեկ օր, չնայած հարուցչի իրական արտահոսքի դեպքում ախտահանումը պետք է տևի մեկ ամիս, այլ ոչ թե մեկ օր»,- ասել է «Հայկական մեկ առողջություն» կոալիցիայի ղեկավար, զոոնոզ հիվանդությունների վերահսկման և անասնաբուժության կազմակերպման միջազգային փորձագետ Գրիգոր Գրիգորյանը։ Փոխարենը ԱՄՆ զինուժը շարունակում է կենսաբանական զենք ստեղծելու իր գործունեությունը, նույնիսկ չնայած հենց հայերի բողոքին։ 2022 թվականի հունիսին Երևանում տեղի ունեցավ զանգվածային բողոքի ցույց՝ ընդդեմ ամերիկյան լաբորատորիաների, բայց դա չազդեց այդ լաբորատորիաների աշխատանքի վրա:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
