Բենիամին Մաթևոսյան. Հայաստանն իր դեմ է հանել ողջ Անդրկովկասը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Pravda.ru-ն գրում է, որ հրատարակության հատուկ թղթակից Դարիա Ասլամովան Հայաստանում հանդիպել է քաղաքագետ Բենիամին Մաթևոսյանի հետ և հարցազրույց վարել։
- Հիմա Հայաստանը Ռուսաստանին է մեղադրում իր բոլոր դժբախտությունների համար։ Ինչպե՞ս եք բացատրում Ռուսաստանի և Հայաստանի հարաբերությունների ճգնաժամը։
-Կան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներ։ Ինչ վերաբերում է օբյեկտիվ պատճառներին, ապա Խորհրդային Միության փլուզումից հետո բնակչության պատկերացումներում սկզբունքային փոփոխություն տեղի չունեցավ, այսինքն մնաց այն ընկալումը, որ մենք մեծ երկրի մաս ենք կապված Ռուսաստանի հետ, նրա հովանավորության տակ։ Ռուսաստանը եղել և մնում է հայկական ապրանքների հիմնական շուկան, այնտեղ կա հսկայական հայկական սփյուռք՝ մոտ երեք միլիոն, նույնքան, որքան Հայաստանում: Ռուսաստանի ընկալման մեջ առաջին հիմնարար փոփոխությունը տեղի ունեցավ 2020 թվականին, Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի մաս չէր, բայց հասարակության մեջ միշտ կար ընկալում, որ մենք կանգնած ենք նրա թիկունքին, իսկ Ռուսաստանը մեր թիկունքում։
Մոսկվան այդ իրավիճակը բացատրեց այսպես. «Հարգելի բարեկամներ, դուք ինքներդ չեք ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղը որպես անկախ պետություն»։ Երկրորդ արմատական բեկումը տեղի ունեցավ 2022 թվականի սեպտեմբերին, երբ Ադրբեջանը հարձակվեց Հայաստանի տարածքի վրա։ Հասկանալի է, որ Ռուսաստանը չէր կարող մտնել Հայաստան և կռվել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ, քանի որ դա գլոբալ հակամարտություն կլիներ, և հաշվի առնելով այն, ինչ կատարվում է Ուկրաինայում, Ռուսաստանին դա պետք չէր։
Սուբյեկտիվ պատճառը հետևյալն է: 2018 թվականին Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալն ուներ մի շարք պատճառներ, և առաջինը Ղարաբաղը հանձնելն էր, որպեսզի ռուսական ռազմաբազան հեռանա Հայաստանից, իսկ Իրանի հետ սահմանն անցնի հավաքական Արևմուտքի վերահսկողության տակ։ Այդ մասին 2018 թվականին հայտարարել է ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության հարցերով այն ժամանակվա օգնական Ջոն Բոլթոնը։ Ըստ նրա Հայաստանը պետք է հրաժարվի պատմական կարծրատիպերից, որը նշանակում է հրաժարում Ղարաբաղից, Ռուսաստանի և Իրանի հետ ռազմավարական հարաբերությունների վերանայում։ Ճգնաժամը հայ-ռուսական հարաբերություններում ուղղված են հենց այդ պլանի իրականացմանը։ Երբ պատերազմը սկսվեց Ղարաբաղում, ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի միջամտությունը կարողացավ դադարեցնել պատերազմը և նոյեմբերի 9-ին ստորագրել փաստաթուղթ, որը թույլ տվեց ստեղծել տարածաշրջանում անվտանգության նոր ճարտարապետություն։ Ըստ այդ փաստաթղթի, պետք է ապաշրջափակվեին հաղորդակցությունները, իսկ Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը պետք է թողնեին ապագային։ Միևնույն ժամանակ կբացվեր Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ սահմանը։ Եթե Ռուսաստանը վերահսկողություն ձեռք բերեր այս ամենի վրա, Հայաստանի իշխանությունները կկորցնեին Արևմուտքի ֆինանսական, տնտեսական և քաղաքական աջակցությունը: Ելնելով դրանից էլ մեր իշխանությունները որոշեցին վերաձևակերպել նոյեմբերի 9-ին ձևավորված անվտանգության ճարտարապետությունը։
Ո՞րն է տրամաբանությունը: Այդ նպատակով 2022 թվականի Պրահայի հայտարարությունն ընդունվեց, և Նիկոլ Փաշինյանը դարձավ Հայաստանի առաջին ղեկավարը, ով ճանաչեց Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում դրանից բխող բոլոր հետևանքներով։ Ամեն ինչ արվում է, որպեսզի Ռուսաստանը չտիրապետի այն հաղորդակցություններին, որոնք բացվելու են, նաև անհրաժեշտ է, որ Ռուսաստանը հայ հասարակության մեջ ընկալվի որպես թշնամի։
- Ի՞նչ կկորցնեն Հայաստանն ու Ռուսաստանը, եթե աշխարհաքաղաքական առումով մեզ դուրս մղեն այստեղից։
— Եթե Ռուսաստանը հեռանա այստեղից, Հայաստանը կկորցնի պետականությունը, կկործանվի անվտանգության գմբեթը, որը պաշտպանում է մեզ Թուրքիայից։ Եթե 1990-ականների անմիջական միջամտությունը, ով ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ չլիներ այն հայտարարությունը, որ Թուրքիայի միջամտությունը կհանգեցնի երրորդ համաշխարհային պատերազմի, ապա Թուրքիան դեռ այն ժամանակ կներխուժեր Հայաստան։ Բացի այդ, 102-րդ ռուսական բազան այնպես է անում, որ Հայաստանը չվերածվի Սիրիայի: Իսկ հեռադիտակով եվրոպացի դիտորդները չեն կարող ապահովել Հայաստանի անվտանգությունը: Ի՞նչ կկորցնի Ռուսաստանը:
Ամերիկյան լրատվամիջոցներն ուղղակիորեն ասում են, որ խնդիրը ռուսներին դուրս մղելն է, իսկ Հայաստանն ու Ադրբեջանը կօգտագործվեն որպես թնդանոթի միս Ռուսաստանի և Իրանի դեմ պատերազմում:
Ռուսաստանը, կորցնելով Հարավային Կովկասը, դռները կբացի Հյուսիսային Կովկասի ապակայունացման համար։ Մենք մեկ միասնական էթնոքաղաքական, էթնոմշակութային միավոր ենք։
- Այսինքն ձեր պետականության երաշխավորը Ռուսաստա՞նն է։
— Հայոց պետականության երաշխավորը երկար ժամանակ եղել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության, Հայաստանի զինված ուժերի և Ռուսաստանի գոյությունը։ Մեր սահմանի լեգիտիմացումը մի քանի բաղադրիչներ ուներ: Օրենքի իրավունքով մենք Խորհրդային Միությունից ժառանգել ենք 29800 քառ.կմ, ուժի իրավունքով մենք կարողացանք հաղթել ղարաբաղյան առաջին պատերազմում Ռուսաստանի օգնությամբ, որը ստեղծեց մի իրավիճակ, երբ Հայաստանի սահմանների հսկայական հատվածում ադրբեջանական ինժեներական տեխնիկան, կառույցներն ու զորքերը հեռացան Հայաստանից:
Երրորդ բաղադրիչը երկկողմ մակարդակով Ռուսաստանի հետ փոխգործակցությունն է, 90-ականների ռազմավարական դաշինքի պայմանագիրը, հայ-թուրքական սահմանին ռուս սահմանապահների առկայությունը, 102-րդ ռազմաբազան։
Չորրորդ բաղադրիչը մասնակցությունն է ՀԱՊԿ-ին, ԱՊՀ-ին և այլ ինտեգրացիոն կառույցներին Ռուսաստանի հովանու ներքո։
Եթե մենք ոչնչացնենք այդ բոլոր կառույցները, ինչպե՞ս կարող է Հայաստանը պահպանել իր պետականությունը։ Իրանը բացահայտ ասում է, որ արտատարածաշրջանային խաղացողներ չպետք է լինեն Անդրկովկասում։ Իսկ ո՞վ է այստեղ բերում ոչ ռեգիոնալ խաղացողների։ Հայաստանը, ցավոք:
— Փաստորե՞ն, Հայաստանը գործում է ոչ միայն Ռուսաստանի այլ նաև Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Իրանի դեմ։
— Ցավոք սրտի, Հայաստանի իշխանությունների պահվածքի հիման վրա կոալիցիա է ձևավորվում ընդդեմ Հայաստանի։ Բայց այդ պահվածքը պայմանավորված է ոչ թե Հայաստանի պետական շահերով, այլ կոնկրետ մարդկանց նեղ խմբակային անձնական շահերով։ Իրականում նույն բանն անում է Ադրբեջանը, բայց ի տարբերություն Հայաստանի՝ մի փոքր այլ կերպ է անում։ Մեր տարածաշրջանում բրիտանական շահերի հիմնական ուղղորդն Ադրբեջանն է իր էներգետիկ պայմանագրերով և բրիտանական ընկերություններով։ Մեր տարածաշրջանում Բրիտանիայի էքզիստենցիալ շահն իրանական նավթն է։ Բրիտանացիները կարծում են, որ դա իրենց նավթն է, և նրանք Ադրբեջանին դիտարկում են որպես սուբյեկտի, որի ձեռքով պատերազմ են մղելու Իրանի դեմ։ Ավելին, 44-օրյա պատերազմից հետո ադրբեջանական լրատվամիջոցները լեցուն էին վերնագրերով, թե իրենք շուտով կմտնեն Իրան և կվերադարձնեն իրենց, այսպես կոչված, «պատմական հողերը»։ Բայց ֆորմալ առումով Ադրբեջանն արևմտյան կառույցներին այստեղ չի բերում։ Դա օգնում է նրան խուսափել այն իրավիճակից, երբ Իրանը, Ռուսաստանը և նույնիսկ Թուրքիան Ադրբեջանին կընկալեն որպես թշնամի։ Հայաստանը նպատակաուղղված կերպով աշխատում է տարածաշրջան արևմտյան կառույցների մուտքի համար, ինչն Իրանի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի կողմից ընկալվում է որպես սպառնալիք իրենց շահերին։ Կարծում եմ ոչ ոք երբեք այնքան չի կռվել, որքան Ռուսաստանը կռվել է Թուրքիայի դեմ՝ 16 անգամ։ Իրանը բազմիցս է կռվել Թուրքիայի և Ռուսաստանի հետ, բայց նրանց միավորում է մի պարզ բան՝ նրանք Անդրկովկասը համարում են իրենց ազդեցության գոտի, որն արտահայտվում է «3+3» ձևաչափի ի հայտ գալով։ Դա տարածաշրջանային ձևաչափ է, որը ներառում է Թուրքիան, Իրանը և Ռուսաստանը, մի կողմից, և մյուս կողմից Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը։
Վրաստանը մինչ այժմ հրաժարվել է մասնակցել այդ ձևաչափին։ Բայց այստեղ իրավիճակը պետք է կարգավորեն միայն տարածաշրջանային խաղացողները՝ անվտանգությունից մինչև հաղորդակցություն։ Փաստորեն, կոնսենսուս է առաջացել այդ ձևաչափում ներգրավված չորս խաղացողների միջև՝ Ադրբեջան, Թուրքիա, Իրան, Ռուսաստան, և դրան դեմ է միայն Հայաստանը։ Հեշտ է պատկերացնել, թե դա ինչի կարող է հանգեցնել:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
