«Իրանն ու Հայաստանը պատմության և ներկայի համատեքստում»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Topwar.ru-ն գրում է, որ Փաշինյանի վերջին հակառուսական դեմարշները ռուսական մեդիա տարածքում քննարկումներ են առաջացրել Անդրկովկասում մեր ռազմաքաղաքական ներկայության ապագայի վերաբերյալ։ Կարծիքների շրջանակը տատանվում է «պետք է հեռանանք»-ից մինչև «պետք է հաստատակամ լինենք մեր ռազմավարական շահերը պաշտպանելու հարցում»: Երկրորդ տեսակետն ավելի ճիշտ է թվում, քանի որ եթե թողնես այծը մտնի այգի, ապա նա ոչ միայն կխժռի Արաքսի հովտի ողջ կաղամբը, այլ նաև կսկսի նայել Սուլակի կիրճում և, ընդհանրապես, Կասպից ծովի ափերին աճող կաղամբին։ Ընդ որում, կլինեն մեկից ավելի այծեր։ Բավական է նայել բազմավեկտոր Նիկոլին սիրող «զույգսմբակավորներին» թե՛ Ելիսեյան դաշտերից, թե՛ Կապիտոլիումի բլրի վրա արածող, թե՛ Մառախլապատ Ալբիոնում թափառելով: Դրանք բոլորը վտանգ են ներկայացնում ոչ միայն Ռուսաստանի, այլ նաև Իրանի շահերի համար, որին Չինաստանի հետ միասին մենք ենթադրաբար դաշնակից ենք համարում:
Թեհրանն ունի իր դարավոր պատմությունը, ինչպես Անդրկովկասում, այնպես էլ Հայաստանի հետ հարաբերություններում, որի սահմանն Իրանի հետ մոտ 40 կմ է։ Եվ այդ սահմանով են անցնում ռազմավարական նշանակություն ունեցող օբյեկտները՝ գազատար և Արաքսի կամուրջ։ Բայց մինչև հայ-իրանական ներկայիս հարաբերություններին անցնելը մի քիչ անդրադառնանք պատմությանը։
Մ.թ.ա 6-րդ դարում է ստեղծվել Աքեմենյան կայսրությունը, որի կազմում էր նաև Հայաստանը: Այն ոչ միայն Մերձավոր Արևելքում մինչ այդ աներևակայելի տարածք ունեցող պետություն էր, այլ նաև ժամանակակից առումով եզակի աշխարհաքաղաքական նախագիծ էր: Դրա էությունն այն էր, որ ժողովուրդներին ինտեգրում էր կայսրության մեջ միաժամանակ երաշխավորելով Պերսեպոլիսի հարգանքը նրանց մշակութային և կրոնական ավանդույթների և լեզվական ինքնության նկատմամբ: Այդ տեսակի քաղաքականությունը մեծապես հակադրվում էր Ասորեստանի թագավորների կատարյալ դաժանությանը։ Բայց Սասանյանների կողմից 3-րդ դարում վերածնված նոր պարսկական պետությունն այլևս աչքի չէր ընկնում այդ ամենով, և բռնի ուժով տարածում էր զրադաշտականությունը նվաճված տարածքներում։ Հայաստանը բացառություն չէր, և հակամարտությունը սրվել է 3-րդ դարում Արշակյանների տապալման միջոցով։ Հետո իրավիճակը փոխվել է միայն արաբական նվաճումներով։ Ի տարբերություն Սասանյանների առաջին խալիֆները հարգանքով էին վերաբերվում քրիստոնյաներին։ Իսլամի տարածումը Հայաստանում կապած է թյուրքական ցեղերի ներխուժման հետ, որոնք 11-րդ դարում ստեղծեցին Սելջուկյան սուլթանությունը և հրահրեցին հայերի զգալի մասի արտագաղթ։ Հետո մոնղոլների նվաճումները ստիպեցին հայերի մի զգալի մասին տեղափոխվել Պարսկաստան, ինչը սկիզբ դրեց մեծ սփյուռքի ձևավորմանը, որը Սեֆևիդների օրոք (16-18-րդ դարեր) զգալիորեն մեծացավ։ Պարսկաստանում հայերը արագորեն սկսեցին նկատելի ազդեցություն ունենալ երկրի տնտեսական և մշակութային կյանքի վրա։ 18-րդ դարը տարածաշրջանում անցավ ռուսական զորքերի առաջխաղացման հովանու ներքո, որն անդրադարձավ նաև Հայաստանի կարգավիճակի վրա, այն մտավ Ռուսաստանի կազմի մեջ։ Սանկտ Պետերբուրգը խրախուսեց հայերի վերադարձը հայրենիք։ Այդուհանդերձ, այդ ժամանակ էլ հայ համայնքը մնաց ազդեցիկ Պարսկաստանում։ Անգամ 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը չսասանեց Իրանի հայ համայնքի դիրքերը, որը շարունակում է մնալ երկրի ամենամեծ քրիստոնեական համայնքը:
Այսինքն մենք տեսնում ենք, որ այսօրվա Թեհրանն Իրանին ինտեգրված ժողովուրդների նկատմամբ իր վերաբերմունքով ավելի շուտ Աքեմենյանների ժառանգն է, քան Սասանյանների։ Եվ, իհարկե, նա շահագրգռված է Երևանի հետ ռազմավարական գործընկերությամբ Հայաստանը դիտարկելով որպես տարանցիկ երկիր դեպի ԵԱՏՄ և ԵՄ երկրներ։ Իր հերթին Իրանը պատրաստ է Հայաստանին նպաստավոր պայմաններ ապահովել իրանական նավահանգիստներից օգտվելու համար բացելով նրա տնտեսական մուտքը դեպի Հնդկաստան և Պարսից ծոցի միապետություններ։
Փաստացի, Երևանն այժմ ակտիվորեն աշխատում է Իրանը և Հնդկաստանը կապող մուլտիմոդալ արագընթաց բեռնափոխադրումների երթուղու ստեղծման ուղղությամբ։
Բայց նման նախագծի իրագործումը պահանջում է կայունություն տարածաշրջանում, որը Փաշինյանը չի ցանկանում ամրապնդել, ինչի մասին վկայում են միջազգային ասպարեզում նրա քայլերը, որոնք վնասում են ոչ միայն Անդրկովկասում Ռուսաստանի, այլ նաև Իրանի շահերին։ Վաշինգտոնի ու Բրյուսելի ուղղությամբ Նիկոլի բազմավեկտոր խոնարհումները միայն կարող են հանգեցնել Թեհրանի հետ առճակատման։ Թեհրանը չի թաքցնում իր մտահոգությունները Հայաստանը ՆԱՏՕ-ի կամրջի վերածելու վերաբերյալ և ուղղակիորեն է ասում այդ մասին հայկական կողմին։ Ավելին, Իրանը չի սրում իրավիճակն անգամ հաշվի առնելով Հայաստանին ՆԱՏՕ-ին միանալու կոչերը։ Անուղղակիորեն, Երևանի ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու գործընթացը հաստատվել է հայ-ամերիկյան Eagle Partner 2023 զորավարժություններով: Այսինքն, փաստացի, վերադառնալով հոդվածի սկզբին, կարելի է ասել, որ այծն արդեն իսկ մտել է այգի:
Թեհրանը կարող է փոխել իր քաղաքականության վեկտորը բարեկամական, հարգանքի և տնտեսական ինտեգրման վրա հիմնված Աքեմենյանից կոշտ ու ուժային Սասանյանի: Եվ դա կարտահայտվի ոչ թե կրոնական, այլ այլ ճնշումներով։ Բայց Փաշինյանը դեռ ժամանակ ունի ուշքի գալու և վերադառնալու ոչ թե դեկլարատիվ, այլ իսկապես կառուցողական համագործակցության իր փոքրիկ ու թույլ երկրի ամբողջականության միակ երաշխավորների՝ Իրանի և Ռուսաստանի հետ։ Այլընտրանքներ չկան։ Ի վերջո Նիկոլը չի կարող դուրս թռչել աշխարհագրական դետերմինիզմի ճիրաններից, որը Հայաստանին հովանավորչության ընտրության հարցում մանևրելու ազատություն չի թողնում: Եթե, իհարկե, նա մտածում է սեփական երկրի ու ժողովրդի մասին։ ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան և երբեմնի Մեծ Բրիտանիան հեռու են։ Մոտակայքում են Ռուսաստանը և Իրանը, ինչպես և Թուրքիան՝ Անդրկովկասում նրանց աշխարհաքաղաքական հակառակորդը, և մեծ հարց է, թե արդյո՞ք Անկարայի պանթուրքիստական նկրտումներում տեղ կա անկախ Հայաստանի համար:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
