Ինտրիգային արտահերթ՝ կուլուարային ռիսկերով

Առաջիկա ամիսներին Ադրբեջանում սպասվում են արտահերթ նախագահական ընտրություններ, սա մի թեմա էր, որի դեպքում լուրն իմանալիս գրեթե ոչ մի անակնկալ սպասելն անիմաստ է։ Թեկնածուն էլ էր կանխատեսելի՝ ընտրության արդյունքն էլ։ Ավելին, այդ փաստն անակնկալ չէր, անգամ, Բաքվի ակտիվ քաղաքական շրջանակների՝ ընդդիմադիրների դերում ներկայացող գործիչների, ակտիվիստների և Ալիևի մերձավորների համար։ Տրամաբանակ է, որ այս ֆարսը ոչ թե նախագահի արտահերթ ընտրություն, այլ Ալիևի հերթական արտահերթ ընտրություն կարող ենք կոչել։

Սա մի տեսակ յուրահատուկ դեժավյու է․ քաղաքական գործընթացներին ուշադիր հետևողները հավանաբար կհիշեն 1993-ի հոկտեմբերի 3-ը, երբ Հեյդար Ալիևը ստանձնեց Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնը, իսկ տասը տարի անց՝ 2003-ի հոկտեմբերի 15-ին Բաքվի Ազատության հրապարակում, դիերի վրայով անցնելով, Իլհամը սեփականաշնորհեց այդ աթոռը։ Եվ արդեն երեսուն տարի է ինչ Ալիևներն ընտանեկան գույքի են վերածել երկրի գլխավոր պաշտոնը, դեռ ոչ մի անգամ փոքր իսկ հնարավորություն չի եղել, որ կպարտվեն նախագահի ընտրություններում։ Արցախում կատարվածից հետո աներկբա է, որ նման հնարավորություն առնվազն ևս մեկ սերունդ չի ուրվագծվում։ Այսօր Ադրբեջանում Ալիևն ուղղակի մրցակից չունի։

Այն փաստը, որ Ադրբեջանում դասական բռնապետություն է, որևէ ապացուցման կարիք չունի։ Այս տարիների ընթացքում Ալիևը պառակտել, հետապնդել, կալանավորել է բոլոր այն ընդդիմադիրներին, որոնք կարող էին փոքր-ինչ վտանգավոր լինել։ Նրանց, ում չի կալանավորել, փախել են երկրից և հիմա պարզապես ընդդիմադիր ակտիվիստներ են։ Առավելագույնը, որ կարողանում են անել՝ Ալիևի արտասահմանյան այցերի ժամանակ երբեմն գոռում են «դիկտատոր»՝ տասնյակ տեսախցիկների առաջ խայտառակելով «երկաթե բռունցք» թափահարողին։ Հանուն արդարության փաստենք, որ Ալիևի հայաստանյան պարտնյորն իր գործելոճով ու կիրառելիք գործիքակազմով ոչնչով հետ չի մնում իր «կիրթ բարեկամից»։

Ընդգծենք, որ Ադրբեջանում հերթական նախագահական ընտրությունները նախատեսված էին 2025-ի հոկտեմբերին։ Արտահերթ ընտրության գնալու պաշտոնական որևէ պատճառ չի նշվում, ոչ մի բացատրություն, ոչ մի հիմնավորում Ադրբեջանի քաղաքացիներին՝ դիկտատորական լավագույն ավանդույթներով։ Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ Ալիևն ինչ-որ առեղծվածային պլան ունի, որը նախատեսում է իրագործել առաջիկայում։

Թերևս չի բացառվում նաև այն փաստը, որ Ալիևը հաշվի է առել ՌԴ-ում և ԱՄՆ-ում սպասվող ընտրությունների հանգամանքն ու փորձում է հարցերը կարգավորել մինչև այդ։ Ուրիշները խոսում են անկայուն և արագ փոփոխվող աշխարհաքաղաքական զարգացումների մասին և նկատում, որ Ալիևը փորձում է հարցերը կարգավորել քիչ թե շատ վերահսկելի ներկա հանգամանքներում։ Անհիմն է տեսակետը, թե Ալիևը փորձում է օգտագործել պահը՝ քանի դեռ թարմ են դափնիներն ու վայելում է ընտրողների համակրանքը։ Մինչդեռ ընտրողներն ու առավել ևս նրանց համակրանքը Բաքվում երբեք որոշիչ չեն եղել։

Ըստ էության, ստեղծված իրավիճակի հետ ուղղակի ասոցացվող իրականությունն այն է, որ ընտրություններն արտահերթ դարձնելու Ալիևի վերջին երկու որոշումներն ուղիղ առնչություն են ունեցել Հայաստանի հետ։ 2018-ին Երևանի փողոցներում Նիկոլ Փաշինյանն էր, և նախագահի ընտրությունը հոկտեմբերից ապրիլ տեղափոխելու որոշման հիմքում ամեն ինչ արագ հստակեցնելու միտումն էր։ 2020-ին մեջլիսի ընտրություններն արտահերթ կերպով կայացան փետրվարին՝ նախատեսվածից երկու ամիս շուտ, իսկ արդեն կես տարի անց՝ 44-օրյա պատերազմն էր։

Շարժվելով դեպքերի նման տրամաբանությամբ և քրոնիկայով՝ կարող ենք եզրահանգել, որ, երբ Ալիևը նորից գնում է արտահերթ ընտրությունների՝ թիրախում դարձյալ ՀՀ տարածքն է։ Ընդ որում, թիրախի մասին հայտարարության հեղինակն Արարատ Միրզոյանն է։ «Ադրբեջանական կողմի պահանջները չեն դադարել. հիմա ՀՀ ողջ ինքնիշխան տարածքն է դարձել մեր հարևանի թիրախը»,-օրեր առաջ հայտարարել էր նա։ Արդեն անցնող շաբաթ՝ արտահերթ նախագահական ընտրությունների մասին հայտարարելուց մեկ օր առաջ, Ալիևը հայտարարություններ էր արել ՀՀ տարածքով միջանցքի մասին։

Մի բան պարզ է․ Հայաստանից՝ առանց հայկական վերահսկողության միջանցք պահանջող Ալիևը, թիկունքում ունենալով թուրքական շունչը, չի պատրաստվում ուղղակի սպասել։ Ի դեպ, ՀՀ նկատմամբ ակնհայտ տարածքային նկրտումներ ունցող Իլհամի նման տրամադրվածությունն ակնառու է դառնում նաև հետևյալ մտքից․ «Այն ադրբեջանցիները, որոնք ցանկանում են ուղղակի գնալ, այցելել իրենց պապերի գերեզմաններին ու վերադառնալ, պետք է կարողանան, նրանք ովքեր ցանկանում են տեղափոխվել ու ապրել այնտեղ, պետք է կարողանան: Հայաստանը չպետք է խոչընդոտի դրան։ Անհրաժեշտ է բավարարել հարյուր հազարավոր տեղահանված ադրբեջանցիների՝ մեր հայրենակիցների կարիքները»։

Այս ընդհանուր «ռասկալդի» մեջ առկա է մի հատկանշական տարր, որը միանշանակ ունի աշխարհաքաղաքական հեռու գնացող տողատակեր։ Բանն այն է, որ Ալիևի արտահերթ ընտրությունների որոշումը կայացվեց Բաքվում ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալի հետ բանակցությունից հետո։ Կասկած չկա, որ Բաքվի արտահերթ ընտրությունը չի բխում Հայաստանի շահից, ուղղված է Հայաստանի դեմ, այնինչ Փաշինյանն իր հերթին լուրջ է տրամադրված և պատրաստվում է վերատադրվել ևս մեկ անգամ՝ հերթական 5-ամյակը հակահայ քաղաքականության էպոխան երկարացնելու նպատակով։

Արմեն Հովասափյան