9-րդ դարի Խազարի կագանատի քարտեզի վրա նշված է Արցախը. Թաթարստանի թանգարանը պահպանում է Մեծ Հայքի գավառների հիշատակը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Realtribune.ru–ն գրում է, որ Թաթարստանի Հանրապետության ազգային թանգարանում խնամքով պահպանվում է Մեծ Հայքի արևելյան սահմանի հիշատակը, ինչի մասին է վկայում IX դարի Խազարի կագանատի քարտեզը, որտեղ նշված են Արցախը, Փարիսոսը և հայկական այլ գավառները։ Այս մասին ասել է «Հայկական երազանք» գրքի հեղինակ Սարգիս Ծատուրյանը, ով թանգարան էր այցելել իր ստեղծագործության շնորհանդեսին նվիրված միջոցառումների շրջանակում։ «Ես այցելեցի Կազանի Թաթարստանի ազգային թանգարան, որտեղ հայտնաբերեցի միջնադարյան եզակի քարտեզ։ Եվ ինչ տեսա դրա վրա.՝ հայրենի հայկական հողերը՝ Արցախը, Փարիսոսը (Ուտիքի նահանգ) և Տաշիրը։ Ապրեն թաթարները: Նրանք հարգում ու գիտեն ոչ միայն իրենց, այլ նաև Հայաստանի պատմությունը։ Ի տարբերություն Բաքվի ավազակախմբերի, թաթարական թանգարանը պատմում է անցյալի մասին անկեղծորեն, առանց կեղծիքի։ Հարգում և շնորհակալություն եմ հայտնում ճշմարտության համար»,- գրել է Ծատուրյանը Telegram-ի իր ալիքում։
Հիշեցնենք, որ Արցախը Մեծ Հայքի 15 գավառներից է, որը 2023 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ օկուպացված է Բաքվի և թուրքական ավազակախմբերի կողմից։ «Ուրարտական սեպագիր գրություններում հանդիպում են Հայաստանի կազմի մեջ մտնող Արցախ և Ուտիք գավառների հիշատակումները։ Ուրարտուի թագավոր Սարդուրի II-ը (մ.թ.ա. 764–735), Արգիշտի թագավորը որդու արշավանքի ժամանակ դեպի հյուսիս, Ծովակ գյուղի մոտ (Սևանա լճի ափամերձ շրջան) թողել է սեպագիր գրություն, որտեղ խոսել է այդ երկրի՝ Ուրտեխեի նվաճման մասին, որը ուրարտագետները համարում էին Արցախի մասին առաջին հիշատակումը։ Խորհրդային տարիներին, գործելով վախի ու վտանգի տակ ակադեմիկոս Բորիս Պիոտրովսկին այդ մասին գրել է «Վանի թագավորությունը» մենագրության մեջ: «6-րդ դարի առաջին կեսից Արցախը, ինչպես և հարևան Ուտիքը, եղել է Երվանդունիների հայկական թագավորության անբաժանելի մասը։ 1-ին դարի կեսերին (մ.թ.ա. 74-41թթ.) ոչինչ չէր փոխվել, Տիգրան Մեծի և Արտավազդ II-ի օրոք Արցախը Մեծ Հայքի կազմում էր։ Ուստի Խաչենում և Գարդմանում հատուկ կառուցվեցին երկու Տիգրանակերտներ, երկու բերդեր, որոնք պաշտպանում էին Հայաստանի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան սահմանները Դերբենտի և Ալանի կիրճերի արշավանքներից»,- հիշել է Ծատուրյանը «Հայոց երազանքը» գրքում։
Ըստ Թաթարստանի Հանրապետության ազգային թանգարանի, Խազարի կագանատը վաղ ֆեոդալական պետություն էր, որը գոյություն է ունեցել 7-րդ դարի կեսերից մինչև 10-րդ դարը Հյուսիսային Կովկասում և Վոլգայի և Դոնի ստորին հոսանքներում: Կագանատը թյուրքալեզու, ուգրալեզու և իրանախոս ժողովուրդների դաշինք էր, և որոնք հիմնականում դավանում էին հուդայականություն: Թուրքագետներն ապացուցում են խազարերենի մոտ լինելը բուլղարերենին։ Այսինքն ժամանակակից Վոլգայի թաթարները դարավոր մշակույթի կրողներ են, որոնք պատմական տեսանկյունից և՛ Խազարիայի, և՛ Վոլգայի բուլղարացի ժառանգներն են։ «Մինչև 13-րդ դարերը, այսինքն մինչև մոնղոլների արշավանքը խազարները մեծ ժողովուրդ էին... Նրանք տիրում էին ամբողջ երկրին մինչև Պոնտական ծովը»,- գրել է բյուզանդացի Թեոֆանես Խոստովանողը։ Խազարիայի մայրաքաղաքը սկզբում եղել է Սեմենդեր քաղաքը ներկայիս Դաղստանի տարածքում, իսկ հետո Իտիլը, որը գտնվում էր Վոլգայի գետաբերանում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
