Արևմուտքը ցանկանում է Անդրկովկասում քաոս և ապակայունացում ստեղծել. հարցազրույց փորձագետի հետ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eadaily.com-ը գրում է, որ Հայ քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանը EADaily-ին տված հարցազրույցում անդրադարձել է աշխարհում և, մասնավորապես, Անդրկովկասում տեղի ունեցող լուրջ աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերին, հայ-ադրբեջանական գործընթացում համաշխարհային և տարածաշրջանային հիմնական խաղացողների ակտիվ ներգրավվածությանը Լեռնային Ղարաբաղում և Պաղեստինում ընթացիկ իրադարձությունների փոխկապակցվածությանը։
— Որոշ վերլուծաբաններ ուշադրություն են հրավիրում այն փաստի վրա, որ վերջին ժամանակներում աշխարհում դադարել է գործել «սառեցված հակամարտությունների» սկզբունքը, որի շուրջ ստեղծված ստատուս քվոն որոշում էր իրավիճակը չճանաչված պետություններում։ Խոսքը, մասնավորապես, Դոնբասի, Լեռնային Ղարաբաղի, Պաղեստինի մասին է։ Նման նմանության մեջ որոշակի պատճառահետևանքային կապ տեսնու՞մ եք:
— Կարծում եմ, որ «սառեցված հակամարտությունների» սկզբունքը չի գործում Կոսովոյից ի վեր, երբ անկախության միակողմանի հռչակումից հետո միջազգային հանրությունը պառակտվեց դրա ճանաչման հարցում։ Այսօր, երբ մի կողմից ԱՄՆ-ի, մյուս կողմից Չինաստանի ու Ռուսաստանի միջև փոխադարձ պատերազմ է տարվում, փաստորեն, ողջ աշխարհը աշխարհաքաղաքական տուրբուլենտությունների մեջ է։ Բացի այդ, ներկայիս բազմաբևեռության պայմաններում չկա գերիշխող երկիր, որը կարող է միայնակ լուծել բոլոր հարցերը և լինել աշխարհում կայունության երաշխավոր։ Այդ իսկ պատճառով ժամանակակից աշխարհակարգը, մեղմ ասած, գտնվում է խիստ անկայուն վիճակում և վերակազմավորման փուլում չկա ուժերի հավասարակշռություն, տեղի են ունենում աշխարհաքաղաքական լուրջ տեղաշարժեր։ Ըստ այդմ, աշխարհաքաղաքական նշանակություն ունեցող տարածաշրջաններում իրավիճակը ապակայունանում է։
Այն մասին թե որքանով են փոխկապակցված Արցախում և Պաղեստինում տեղի ունեցող իրադարձությունները: Դեռ 10-15 տարի առաջ ես կանխատեսել էի, որ մենք պետք է լրջորեն վերահսկենք, թե ինչ է կատարվում Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես Սիրիայում, քանի որ այդ տարածաշրջանն ու Անդրկովկասը փոխկապակցված են հաշվի առնելով և՛ միմյանց աշխարհագրական մոտիկությունը, և՛ աշխարհաքաղաքական կարևորություն համաշխարհային խաղացողների համար։
Ինչպես ակնհայտ է, բոլորովին վերջերս Իսրայելը, աջակցելով Բաքվին, ակտիվ մասնակցություն ունեցավ նախադեպ ստեղծելու գործում, երբ Արցախի բնակիչները բռնի կերպով վտարվեցին իրենց հայրենիքից` ուժի կիրառմամբ և էթնիկ զտումների միջոցով։ Այսօր, ըստ էության, նմանատիպ սցենար է իրականացվում Իսրայելի կողմից Գազայի հատվածում պաղեստինցի արաբների հետ կապված։ Թել Ավիվը պնդում է, որ հրեա-արաբական համատեղ կյանքն ապագա չունի, և նրանց հակամարտությունը կարող է լուծվել միայն ռազմական ճանապարհով։ Նման տրամաբանություն կար նաև արցախահայության դեմ Ադրբեջանի գործողություններում։ Բաքուն Ալիևի բերանով հայտարարում է, որ Ղարաբաղի հարցը լուծեց ուժով: Այսպիսով, Բաքվի ռազմական օպերացիան Արցախում դարձավ յուրատեսակ նախագուշակ այն ողբերգության, որն այժմ կատարվում է Պաղեստինում։
— Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի վերջին գրավումից հետո ակնհայտ է, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը չի լուծվել։ Պաշտոնական Բաքուն էլ ավելի է թարմացրել այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» և հայ-ադրբեջանական սահմանի վերանայման հարցերը։
— Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը, իհարկե, լուծված չէ։ Փաստորեն, Ռուսաստանն ու Արևմուտքը չընդունեցին խնդրի լուծման ռազմական տարբերակը։ Մոսկվայի պաշտոնյաներն ասում են, որ ռուս խաղաղապահները մնում են Լեռնային Ղարաբաղում պաշտպանելու հայ բնակչությանը, այսինքն վերադառնալ ցանկացողների անվտանգությունը, և նրանց համար պետք է ստեղծվեն ընդունելի ու անվտանգ կենսապայմաններ։ Մոտավորապես նույն բանն են ասում արևմտյան և ամերիկացի պաշտոնյաները։ Արցախում հայեր չեն մնացել, սակայն աշխարհաքաղաքական կենտրոնները չեն ճանաչում հարցի նման լուծումը։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ցանկանում է ակտիվորեն ներկա գտնվել տարածաշրջանում՝ ընդհուպ մինչև ռազմական բաղադրիչով, քանի որ Արցախն առանցքային աշխարհաքաղաքական նշանակություն ունի։ Այս կապակցությամբ հիշեցնեմ պարսկական հայտնի ասացվածքը. «Ով վերահսկում է Ղարաբաղը, վերահսկում է ողջ Կովկասը»։
— Այն իրավիճակում, երբ Երևանի և Բաքվի միջև կուտակվել են մեծ թվով հակասություններ, դժգոհություններ և ատելություն, որքանո՞վ է իրատեսական խոսել նրանց կողմից խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման շուրջ բանակցությունները շարունակելու մասին։ Բացի այդ, ինչպես ակնհայտ է, այդ փաստաթուղթը պետք է համապատասխանի ոչ միայն Հայաստանի և Ադրբեջանի, այլ նաև համաշխարհային և տարածաշրջանային հիմնական խաղացողների՝ Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, ԱՄՆ-ի և Եվրամիության շահերին։ Բայց ինչպես հայտնի է, Անդրկովկասի հարցում նրանց միջև կոնսենսուս չկա։
— Հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացում հիմնական հակասությունը ոչ այնքան Երևանի և Բաքվի միջև է, որքան այն հիմնական համաշխարհային խաղացողների, որոնք տարածաշրջանում կոնկրետ շահեր ունեն։ Իսկ երբ անընդհատ հարց է առաջանում, թե որտեղ է լինելու հայ-ադրբեջանական բանակցությունների հաջորդ փուլը՝ Մոսկվայում, Բրյուսելում, թե Վաշինգտոնում, դա նշանակում է, թե ում հովանավորությամբ կստորագրվի խաղաղության պայմանագիրը։
Կարծում եմ, որ նրանց, ինչպես նաև տարածաշրջանային երկրների աշխարհաքաղաքական մրցակցության հիմնական խնդիրը տրանսպորտային հաղորդակցության խնդիրն է։ Բաքուն և Անկարան պահանջում են բացել այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը»: Եթե դա տեղի ունենա, Ադրբեջանն ու Թուրքիան այդպիսով զգալի ազդեցություն կունենան ոչ միայն Անդրկովկասի, այլ նաև Կենտրոնական Ասիայի գործընթացների վրա։ Մինչդեռ Մոսկվան ռազմավարական նշանակություն ունեցող աշխարհաքաղաքական տարածքում տեղակայված տրանսպորտային հաղորդակցությունների վերահսկման միջոցով կարող է երկար ժամանակ մնալ Անդրկովկասում առանցքային խաղացող։ Էլ չենք խոսում Ադրբեջանի, Հայաստանի և Նախիջևանի տարածքներով երկաթգծով Թուրքիա երաշխավորված մուտք ունենալու ցանկության մասին։
Արևմուտքը նույնպես լուրջ ծրագրեր ունի տարածաշրջանում։ Խոսքը, մասնավորապես, մոտ ապագայում Թուրքիան, շրջանցելով, նավթն ու գազը Իրանից Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով Եվրոպա տեղափոխելու մասին է։ Դա, բնականաբար, անընդունելի է Ռուսաստանի համար, քանի որ նա կարող է կորցնել եվրոպական էներգետիկ շուկան։ Բացի այդ, ԱՄՆ-ն ու միացյալ Եվրոպան իրենց առջև խնդիր են դրել դուրս մղել Մոսկվային տարածաշրջանից։ Իր հերթին Թեհրանը շահագրգռված է ապահովելու, որ Հայաստանի հարավը չհայտնվի թուրք-ադրբեջանական տանդեմի վերահսկողության տակ։ Նման սցենարի դեպքում հարցականի տակ կդրվի Իրան-Հայաստան, այնուհետև Վրաստանի տարածքով դեպի Սև ծով և Ռուսաստան ցամաքային կապը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
