Մեծ դժբախտություն փոքրիկ Հայաստանի համար
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բելգիական dedefensa.org-ը գրում է, որ Ժամանակ առ ժամանակ հնարավոր է ինչ-որ դրական բան ասել, բայց ոչ այսօր։ Լեռնային Ղարաբաղից վերջին լուրերը միշտ էլ բացասական են:
Նախ, մի փոքր պատմություն: 1747 թվականին ստեղծվել էր Լեռնային Ղարաբաղի խանությունը որպես պարսկական պրոտեկտորատ։ Այն էթնիկապես և կրոնական առումով խառն էր, նրա հարթավայրերը բնակեցված էին մահմեդականներով (ինչպես Պարսկաստանի/Իրանի մեծ մասը), մինչդեռ լեռները հայկական էին և հետևաբար քրիստոնյա դեռ ադրբեջանական թուրքերի տարածաշրջան գալուց շատ առաջ: 1805 թվականին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև տեղի ունեցավ փոքր, բայց արագ պատերազմ, որով Ղարաբաղն անցավ Ռուսաստանին։ Նրա կառավարիչ Իբրահիմ Խալիլ Խանը հավատարմության երդում տվեց կայսր Ալեքսանդր I-ին։ Փոխանցումը վավերացվեց Կուրչեկայի խաղաղության պայմանագրով 1868 թվականի մայիսին։ Կես դար տարածքը մնաց հանգիստ և խաղաղ, բայց 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանում ամեն ինչ փլուզվեց: Բազմաթիվ կռիվներից ու անկարգություններից հետո, որոնց ակտիվորեն մասնակցում էին բրիտանացիները, բոլշևիկները վերահսկողության տակ առան տարածաշրջանը, իսկ 1921 թվականին ստեղծվեց Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը, որի կազմում որոշակի ինքնավարությամբ Լեռնային Ղարաբաղն էր։ 1980-ականների վերջին, երբ խորհրդային իշխանությունն անկում ապրեց, ազգայնական շարժումներ ի հայտ եկան Հայաստանում (որոնք ցանկանում էին միացնել Լեռնային Ղարաբաղը) և Ադրբեջանում (որը ցանկանում էր ինքնավարության լիակատար բացառում): Երկու կողմից անկարգությունների, ջարդերի և էթնիկ զտումների բազմաթիվ դրվագներից հետո հայկական կողմը 1991 թվականին հայտարարեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ստեղծման մասին, որից հետո կռիվներն էլ ավելի խորացան։ Պատերազմն ի վերջո տարածվեց 1994 թվականի ամռանը Բիշքեկի արձանագրության ստորագրմամբ։ Հետևանքներն աղետալի էին. տասնյակ հազարավոր մարդիկ զոհվեցին, մեկ միլիոն հայ և կես միլիոն ադրբեջանցի ստիպված լքեցին իրենց տները։
Այդ ամենի արդյունքն այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղը, ներառյալ Ադրբեջանի հարակից որոշ շրջաններ, դե ֆակտո անցան Հայաստանի վերահսկողության տակ։ Այդ իրավիճակը պահպանվեց մինչև 2020 թվականը, երբ, այսպես կոչված, 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը տեխնիկական և մասնագիտական օգնություն ստանալով Թուրքիայից վերահսկողության տակ առավ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի մեծ մասը, այդ թվում ռազմավարական կարևոր քաղաք Շուշան: Դրանից հետո կողմերն ու Ռուսաստանը ստորագրեցին հրադադարի մասին համաձայնագիր, որը նախատեսում էր ռուս խաղաղապահների տեղակայում։ Զինադադարը պահպանվեց երեք տարի, ապա սրացավ։ Երկու կողմերն էլ սկսեցին կրակել միմյանց վրա, տասնյակ խաղաղ բնակիչներ սպանվեցին և վիրավորվեցին, հայկական կողմը բարձր ռիսկային գոտուց տարհանեց բնակչությանը:
Այս ամենից կարելի է երկու հիմնարար եզրակացություն անել. տարածաշրջանն էթնիկապես անկայուն է, և միշտ եղել է ու կլինի, իսկ միջհամայնքային բռնությունը կարող է վերահսկել միայն գերիշխող արտաքին ուժի առկայության դեպքում: Երբ 1980-ականների վերջին ռուսական իշխանությունը թուլացավ, տարածաշրջանը, ինչպես շատ ուրիշներ, նորից ընկավ բռնության մեջ: Եվ հիմա, երբ Ռուսաստանը վերադարձել է, նա կրկին պետք է խաղաղություն պահպանի, նույնիսկ ռուսների կյանքի գնով։
Այս ամենում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Հայաստանի նախագահ Նիկոլ Փաշինյանը։ Նա ի սկզբանե ոչ ոք էր քաղաքական դատում, Ջորջ Սորոսի պրակտիկանտն էր, որոնց ռուսներն անվանում են «սորոսյոնոկ», որը հանգավորվում է «поросёнок»-ի հետ, բայց նշանակվեց վարչապետ 2018 թվականին մի շարք արևմտյան երկրների, ՀԿ-ների և աշխարհի ամենամեծ ԱՄՆ դեսպանատան կողմից կազմակերպված գունավոր հեղափոխության արդյունքում: Փաշինյանն առաջադրվեց բացահայտ հակառուսական հարթակով, որն այնքան ինքնակործանարար էր, որքան կարելի էր պատկերացնել Հայաստանի ազգային շահերի տեսանկյունից, բայց շատ համահունչ էր արևմտյան մենթորների պահանջներին։
Եվ հիմա, նրա վարչապետությունից հինգ տարի անց, հայկական փողոցը հասկացավ, որ նա դավաճան է։ Իրոք, գրեթե այն ամենը, ինչ նա արեց, նպատակ ուներ շահել իր արևմտյան մենթորներին, և ապահովեր այդ տիպիկ դավաճանի հետագա կյանքը. ինչ որ տեղ Լոս-Անջելոսում փոքրիկ առանձնատուն այգով ու լողավազանով, շրջագայություններ ու դասախոսություններ առասպելական հոնորարներով և այլն: Նա լավ խոսում է անգլերեն, բայց ոչ ռուսերեն, և այդ ամենը ցույց է տալիս, որ նա շատ սահմանափակ խելքի տեր մարդ է։
Հասարակության զայրույթի բաժակը լցվել է երեք տարրերի միախառնմամբ. նախ Հայաստանը որոշել է արատավորել իր բարեկամ և գործընկեր Ռուսաստանին, երկրորդ հերթին փաշինյանը հրապարակավ և պաշտոնապես հայտարարել է, որ Լեռնային Ղարաբաղը, հայկական անկլավները և մնացած ամեն ինչը Հայաստանինը չեն, բայց, տարօրինակ կերպով, դրա պատասխանատվությունը կրում է Ռուսաստանը, և երրորդ հերթին նա լվաց իր ձեռքերը Լեռնային Ղարաբաղում բռնության վերջին բռնկումից:
Իսկ ի՞նչ է պետք նրա արևմտյան մենթորներին փոքրիկ, աղքատացած, դեպի ծով ելք չունեցող Հայաստանում: Դա աշխարհաքաղաքականություն է, որը այդ ապուշը չի հասկանում: Հայաստանը գտնվում է ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիայի, Ռուսաստանի դաշնակից Ադրբեջանի և... Իրանի միջև։ Այստեղից էլ Երևանում ԱՄՆ հսկայական դեսպանատունը և բոլոր արևմտյան հասարակական կազմակերպությունները, որոնք փորձում են հասնել քաղաքական արդյունքների։ Հայաստանում տիրող իրավիճակի ցավալին այն է, որ այդ երկիրը որբ է, պարզապես երբեմնի մեծ մշակույթի և քաղաքակրթության մխացող մուրն է:
Մի քանի կայսրությունների փլուզումից հետո, որտեղ հայերն ապրում էին խաղաղության մեջ՝ պարսկական, օսմանյան, ռուսական, հայ բնակչության մեծ մասը ենթարկվել է ջարդերի կամ էթնիկ զտումների։ Շատ ուրիշներ չկարողացան իրենց ապրուստը հոգալ այն ամենով, ինչ մնացել էր Հայաստանից արտագաղթել են: Ռուսաստանում կա մեծ հայկական սփյուռք (հայերը մեծությամբ երկրորդ փոքրամասնությունն են Մոսկվայում), կան նաև մեծ սփյուռքներ Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում։
Մնում է հուսալ, որ Եվրասիայում արևմտյան ազդեցության նվազման և եվրասիական հարևանների հետ Հայաստանի ինտեգրման բարելավման հետ (Ռուսաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է երկնիշ), նրա վիճակը կբարելավվի։ Ինչ վերաբերում է Փաշինյանին, հուսով եմ, որ նա շուտով հավասարվելու է Վենեսուելայում Խուան Գուայդոյին, Բելառուսում Սվետլանա Տիխանովսկայային, Վրաստանում Միխայիլ Սաակաշվիլիին և Արևմուտքի մյուս ձախողված լաքեյներին։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
