Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ֆուրաժկա գլխարկ
ՖՈՏՈ
Ինչքան էլ զարմանալի է, բայց ներկայումս բանակում և բազմաթիվ հատուկ ծառայությունների սպայական համազգեստի անբաժանելի մաս կազմող գլխարկը՝ ֆուրաժկան արմատներով գալիս է «ֆուրաժ» բառից (ֆրանսերեն fourrage նշանակում է անասնակեր)։
18-ից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը բանակում (ինչպես ռուսական, այնպես էլ բոլոր մյուս) գոյություն է ունեցել պաշտոն՝ ֆուրաժիր: Դա կրտսեր պաշտոն էր, ով պատասխանատու էր անասնակերի համար, այսինքն կեր հայթայթել ձիերի և այլ կենդանիների համար: Երբեմն որոշ զորամասերում եղել են, և՛ եզներ, և՛ էշեր, և ջորիներ՝ հատկապես Կենտրոնական Ասիայում գտնվող վայրերում։ Այստեղից էլ, ի դեպ, գալիս է «ֆուր» բառը, երկար ծածկված սայլ, որով տեղափոխել են անասնակերը։
Անասնակեր հավաքելու գործն ամենամաքուրը չի եղել, քանի որ ֆուրաժիրները մասամբ կատարել են նաև անասնապահի պարտականություններ։
18-րդ դարի կեսերից ռուսական բանակում մոդայիկ էին հիմնականում կոշտ գլխարկները՝ կիվերները հրացանակիրների, հուսարների ու նիզակակիրների դեպքում, կալպակները հրետանավորների դեպքում և այլն։ Բարձր կոշտ կիվերի և նույն կոշտության կալպակի հիմնական խնդիրն էր պաշտպանել զինվորի գլուխը բեկորներից ու հարվածներից: Բայց նման գլխարկով այլ աշխատանք կատարելը կտրականապես անհարմար էր։ Այդ իսկ պատճառով էլ 1797 թվականին ֆուրաժիրների համար ընդունվեց հատուկ փափուկ գլխարկ։
Դրանք կոչվում էին «ֆուրաժային գլխարկներ» և սկզբում դրանք փափուկ էին, և որոնց եզրաբոլորքը որոշակի բարձրության վրա խիստ նեղանում էր, իսկ գլխարկը կրելու ժամանակ կիսով չափ ծալվում էր կողքի, ծայրին էլ պոչիկ կար գեղեցկության համար։ Ինչու՞ ընտրվեց նման ձև, աստված գիտի... ըստ երևույթին, կայսրին դա ինչ-որ կերպ դուր էր եկել:
Ֆուրաժիրը, սակայն, համարվում էր ոչ մարտական պաշտոն, և, հետևաբար, առաջին գլխարկները չէին փայլում գեղագիտությամբ: Սկզբում դրանք պարզապես մաշված համազգեստից էին կարվում հենց գնդերի արտադրամասերում։ Գլուխը տաք է պահում՝ հերիք է:
Աստիճանաբար ֆուրաժկաները տարածվեցին բանակի բազմաթիվ ճյուղերում: Օրինակ այնտեղ, որտեղ կրում էին կիվերներ, դրանք ձևով նման էին:
Իսկական ռուսական ֆուրաժկան, որպես ամենօրյա գլխարկ բանակի և նավատորմի տարբեր ստորաբաժանումների ստորին չիների, ինչպես նաև կուրսանտների և, որոշ դեպքերում, սպաների համար, հայտնվել է 1811 թվականի հոկտեմբերի 25-ին: Այդ օրն է համարվում ֆուրաժկա գլխարկի պաշտոնական ծննդյան օրը, չնայած այն դեռ կոչվում էր «ֆուրաժային գլխարկ»: Ծովային անհովար գլխարկը, ի դեպ, նույն ծագումն ունի։ Ավելին, դրանց ժամանակակից տեսակներն ավելի մոտ են «ֆուրաժային գլխարկ»-ին, քան ցամաքային զորքերի սպաների ֆուրաժկաները: Ահա թե ինչու մեր հայտնի Միխայիլ Իլարիոնովիչ Գոլենիշչև-Կուտուզովը բազմաթիվ նկարներում և փորագրություններում պատկերված է այնպիսի գլխարկով, որը շատ է հիշեցնում անհովար գլխարկը:
Ֆուրաժկայի ճակատագիրը եղել է բուռն ու խառը։ 1862 թվականին այն չեղարկվել է, տասը տարի անց վերադարձվել հեծելազորին: 1881 թվականին գլխարկը վերականգնվել է բոլոր տեսակի ցամաքային զորքերում: Բանակի, պահակախմբի, հեծելազորի և հետևակի, պահակախմբի և բանակի գնդերի գլխարկները տարբերվում էին դիզայնով, կոկադի գտնվելու վայրով, առկայությամբ կամ բացակայությամբ, երեսկալով և շատ այլ բաներով: Որոշ ժամանակաշրջաններում գլխարկներն ունեցել են ստորաբաժանումների անվանումներ (այս սովորույթն ամրագրված էր նավատորմի մեջ, որտեղ ժապավենի վրա ասեղնագործված էր նավի անունը)։
Նաև ֆուրաժկաներ են կրել քաղաքացիական գերատեսչությունների շատ պաշտոնյաներ, ինչպիսիք են հանքարդյունաբերությունը, երկաթուղին և շատ ուրիշներ:
Ֆուրաժկա գլխարկի քաղաքացիական տարբերակը կոչվում է կարտուզ: Այն տարբերվում է ձևով և դիզայնով, գլխարկը չունի կոշտ ներդիրներ, որոնք գլխարկին տալիս են խիստ ձև:
Կ. Խաչիկյան
