Արցախահայության «աղդամյան գողգոթան»

Այս օրերին Արցախում ինտրիգների պակաս ընդհանրապես չկա, իսկ ներքաղաքական գզվռտոցի ու սովահարությանը զուգահեռ ընթանում է նաև աշխարհաքաղաքական ու տարածաշրջանային ուժային դիվերսիֆիկացիա։ Փորձենք գնալ ըստ ընթացակարգի և այսպես․ Արայիկ Հարությունյանի հրաժարականի, հրաժարականից հրաժարվելու լուրերից և, այսպես կոչված, «աշխարհազոր գործողությունից» հետո, որով սեղանին դրվեց սպառնալիքը՝ «եթե Հարությունյանի շուրջ համախմբում չլինի, կցրեն կառավարությունն ու խորհրդարանը», սեղանին դրվեց նաև լուրերը, թե Հարությունյանը որոշել է ընդունել Աղդամի ճանապարհն օգտագործելու առաջարկը:

Եկեք հասկանանք, թե ինչի մասին է խոսքը․ ըստ Ստեփանակերտում տարածվող լուրերի, օգոստոսի 22-ի Անվտանգության խորհրդի նիստում Հարությունյանը տեղեկացրել է, թե Աղդամի ճանապարհով առևտուր անելու որոշում է կայացվել։ Ըստ այդմ՝ նախատեսվում է, որ Աղդամով Արցախ կմտնեն շինանյութ, դիզելային վառելիք, դեղորայք, իսկ սնունդը կներկրվի Լաչինով՝ ՌԴ խաղաղապահների միջոցով, ինչպես եղել է մինչև հուլիսի 15-ը՝ Հակարիի կարմջի հայտնի պատմությունը։

Այս «սլիվից» հետո Հարությունյանի մամուլի խոսնակը հայտարարել էր, որ որևէ որոշում չի կայացվել: «Քննարկումները շարունակվում են: Նախագահ Հարությունյանը առաջիկայում վիճակի և իշխանությունների մոտեցումների վերաբերյալ տեղեկությունները հանրայնացնելու է անձամբ», – ասել է նա: Սակայն այստեղ գոյություն ունի նաև երկրորդ ինտրիգը, որը թերևս ամենաառանցքայինն է․ բանն այն է, որ ներքին քննարկումներից բացի կա հավանականություն, որ Հարությունյանը հայտարարություն անելուց առաջ սպասում է մեկ այլ՝ Բաքվի ներկայացուցիչների հետ հանդիպման արդյունքին: Այստեղ հատկանշական է այն, որ Բաքուն իր հերթին սկսեց լուրեր տարածել, թե Ստեփանակերտը հակված է համաձայնել Աղդամի ճանապարհի բացմանը, և առաջիկա օրերին այս հարցով կողմերի միջև հանդիպում է կայանալու Բարդայում։

Ի դեպ՝ Արցախի ԱԳ նախարարությունն արձագանքեց Բաքվի տարած լուրին՝ շեշտելով, որ վանկացած հանդիպում Ադրբեջանի տարածքում, առավել ևս առանց միջազգային միջնորդների ներկայության, բավական մեծ ռիսկեր է պարունակում։ Բոլորիս աչքի առաջ է Վագիֆ Խաչատրյանի հայտնի դեպքը, երբ նրան տարան Կարմիր Խաչի «վրայից»։  Այստեղ կարևոր է արձանագրել, որ Բաքու-Ստեփանակերտ հանդիպման մասին նախորդ պայմանավորվածությունն Եվլախում էր կայանալու` Խաչատրյանի առևանգումից հետո այդ հանդիպումը չեղարկվեց:

Հիմա սկսվում է ամենահետաքրքիրը․ օգոստոսի 24-ի կառավարության նիստին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց՝ իրենց հավաստի տեղեկություններ են հասել, թե ծրագրեր են մշակվում Լաչինի միջանցքը միակողմանի բացելու ուղղությամբ: Այսինքն՝ Արցախից դուրս գալ թույլ կտան, բայց մտնել կշարունակեն արգելել: Ի դեպ՝ Փաշինյանը խորհրդավոր «հավաստի տեղեկություններ» ձևակերպման կարիքն ընդհանրապես չուներ, քանի որ Ալիևը քանիցս բացեիբաց նշել է, որ «Արցախի հայերը կամ պետք է անցնեն Բաքվի դրոշի տակ՝ դառնան Ադրբեջանի քաղաքացի, կամ հեռանան Արցախից»: Ալիևը ցինիկաբար հավելել է, թե «փակ է Արցախ մտնող ճանապարհը, Արցախից դուրս գալու ճանապարհը իրենք երբեք չեն փակել, հայերը կարող են դուրս գալ երբ ցանկանան»:

Թերևս շատ կարևոր է փաստել, որ Աղդամի մահվան ճանապարհը արցախահայության առաջ միջազգային ամենաբարձր մակարդակով դրվեց ՄԱԿ-ի ԱԽ-ում ՀՀ առաջարկով տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ: ՌԴ ներկայացուցիչն ասել էր, որ Աղդամ-Ստեփանակերտ և Ստեփանակերտ-Լաչին «միջանցքները» միաժամանակ բացելը վիճակից դուրս գալու փոխզիջումային և իրատեսական ելք է: Իր հերթին ԵՄ ներկայացույցիչն շեշտել էր, որ իրենք հաշվի են առնում Աղդամ քաղաքով հայերին հումանիտար օգնություն հասցնելու Բաքվի առաջարկը:

Ըստ էության՝ Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհը Բաքվի գլխավոր կարճաժամկետ նպատակն է, այն նպատակը, որն Ալիևը բացատրել ու հիմնավորել է միջնորդների և միջազգային կառույցների առաջ: Բայց ոչ այն պատճառով, որ այդ ճանապարհն իսկապես փոխզիջումային ելք է, այլ որովհետև Նիկոլը և նրա թիմը տապալել են հարցի մարդկային և քաղաքական բովանդակությունը ՄԱԿ-ում, Բրյուսելում, Մոսկվայում ներկայացնելու և հատկապես պնդելու գործը:

Հավելենք նաև, որ Փաշինյանը հայտարարում է, թե ինքն Աղդամի ճանապարհի մասին Բրյուսելում չի խոսել, որովհետև իր ստորագրությունը նոյեմբերի 9-ի թղթի տակ է, ինքը միայն Լաչինի միջանցքի մասին է բանակցում: Բանն այն է, որ այսօր Լաչինում անցակետ է տեղակայված, ասել է թե, սա խոստովանություն է, որ անգամ որևէ ջանք չի գործադրվել միջնորդներին բացատրելու համար, որ Բաքվի առաջարկած Աղդամի ճանապարհը վտանգավոր է Արցախում հայերի գոյության համար: Ավելին, ընդգծել, որ Բաքուն երեք տարի առաջ մահացու, զանգվածային ոչնչացման զենքերով նաև հենց այդ նույն Աղդամի ուղղությամբ էր հարձակվել այն մարդկանց վրա, որոնց հիմա իբր հումանիտար օգնություն է առաջարկում:

Վերջում շատ կարևոր մի արձանագրում․ Արցախի պաշարումը, արցախահայության ցեղասպանությունը հնարավոր չէ կանգնեցնել Աղդամի ճանապարհով: Այդ ճանապարհը ցեղասպանության հաջորդ փուլն է բացելու, որն ունի իր անդառնալի և ողբերգական հետևանքները։

Արմեն Հովասափյան