Հայաստանն ու Ադրբեջանը հակամարտությունում. կա արդյո՞ք խաղաղության հույս
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Dw.com-ը գրում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանի շուրջ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտությունը շարունակվում է տասնամյակներ շարունակ: Քանի դեռ երկու երկրների ներկայացուցիչները լուծում են փնտրում, վեճը սպառնում է նորից սրվել:
Ստեփանակերտ քաղաքի խանութները դեռ բաց են, բայց հազիվ թե վաճառելու բան կա, ինչպես ցույց են տալիս դատարկ դարակները։ Ընդամենը 50 հազար բնակչություն ունեցող Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաքում ամեն ինչը պակասել է։ Հիմնականում հայերով բնակեցված տարածաշրջանը աշխարհագրորեն ամբողջությամբ շրջապատված է Ադրբեջանով։ Կա միայն մեկ մուտքի ճանապարհ՝ այսպես կոչված, «Լաչինի միջանցքը», որը կապում է նրանց Հայաստանի հետ, որով էլ սովորաբար ապրանք էր մատակարարվում։ Բայց 2022 թվականի դեկտեմբերից այդ ճանապարհը փակված է Ադրբեջանի կողմից։ Այդ ժամանակից ի վեր տարածաշրջանը հիմնականում կտրված է արտաքին աշխարհից: Սկզբում թեկուզ Միջազգային Կարմիր Խաչը և ռուսական զորքերը, որոնք պետք է վերահսկեին 2020 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված հրադադարի համաձայնագիրը, կարողանում էին օգնություն հասցնել տարածաշրջան։ Սակայն հունիսին, ընդհանուր սահմանին հայ և ադրբեջանցի զինվորների միջև վեճից հետո, Ադրբեջանի կառավարիչ Իլհամ Ալիևը խստացրեց շրջափակումը:
Հստակ հայտնի չէ, թե քանի մարդ պետք է համակերպվի այդ իրավիճակի հետ։ Ըստ հայկական աղբյուրների խոսքը 120 հազար հայի մասին է, Ադրբեջանը խոսում է շատ ավելի քիչ բնակիչների մասին։ Բայց Լեռնային Ղարաբաղում մատակարարման իրավիճակն այժմ այնքան լարված է, որ անգամ աշխարհահռչակ հայ ֆուտբոլիստ և Հայաստանում ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի դեսպան Հենրիխ Մխիթարյանն է Twitter-ում շրջափակման անհապաղ վերացման հրատապ կոչ հնչեցրել։
Մի կողմից արգելափակումն է, իսկ մյուս կողմից Հայաստանի ու Ադրբեջանի ամիսներ շարունակվող բանակցությունները հակամարտությունը դադարեցնելու համար։ Եթե բանակցություններում բեկում տեղի ունենար, դա մեծ առաջընթաց կլիներ արդեն ավելի քան 30 տարվա վաղեմություն ունեցող այդ վեճում։ Երկու պետությունների միջև առաջին պատերազմը բռնկվել էր դեռ 1990-ականների սկզբին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից անմիջապես հետո, և այդ ժամանակվանից ի վեր սահմանի երկայնքով բազմիցս են տեղի ունեցել միջադեպեր, որոնց ընթացքը դեռևս հստակ ավարտված չէ։
Աշխարհագրորեն Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանն ամբողջությամբ գտնվում է Ադրբեջանի կազմում, որը տարածքային ամբողջականության սկզբունքն է վկայակոչում այդ տարածքի նկատմամբ իր հավակնության համար: Սակայն այն հիմնականում բնակեցված է հայերով, ինչի պատճառով էլ Հայաստանը պնդում է բնակչության ինքնորոշման անհրաժեշտությունը։ Լեռնային Ղարաբաղը արդեն իսկ հռչակել է իր անկախությունը 1991 թվականին: Բայց աշխարհի ոչ մի երկիր չի ճանաչել դա, նույնիսկ Հայաստանը, ենթադրաբար, Ադրբեջանի հետ խաղաղ բանակցություններին չխոչընդոտելու համար:
2020 թվականին երկու երկրների միջև սկսվեց երկրորդ պատերազմը։ Դա ժամանակավորապես ավարտվեց Մոսկվայի միջնորդությամբ կնքված զինադադարի համաձայնագրով, որն օգնեց Ադրբեջանին վերականգնել վերահսկողությունը վիճելի տարածքի որոշ հատվածների վրա: Ըստ էության, ռուսական զորքերը պետք է վերահսկեն հրադադարի համաձայնագիրը։ Այնուամենայնիվ, լարվածությունը շարունակվում է, և երկու պատերազմող կողմերի միջև մահացու բախումներ են տեղի ունենում նորից ու նորից: Ըստ հաշվարկների հակամարտության բռնկումից հետո սպանվել է մոտ 35000 մարդ, իսկ հարյուր հազարավոր մարդիկ ստիպված են եղել փախչել:
Բրյուսելում, Վաշինգտոնում և Մոսկվայում, ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի կամ Ռուսաստանի միջնորդությամբ, Բաքվի և Երևանի ներկայացուցիչները վերջին երկու տարում արդեն մի քանի անգամ հանդիպել են հրադադարի գործող համաձայնագիրը, որը դեռևս շատ փխրուն է, տևական խաղաղության պայմանագիրի վերածելու նպատակով։ Միայն ԵՄ միջնորդությամբ արդեն կայացել է վեց բանակցություն։ Մայիսին Հայաստանի նախագահ Նիկոլ Փաշինյանը ցնցեց հանրությանը վիճահարույց ներքին հայտարարությամբ, որ ինքը կճանաչի Լեռնային Ղարաբաղը որպես Ադրբեջանի մաս, եթե այնտեղի հայերին, որպես պաշտպանված փոքրամասնության լայն իրավունքներ և անվտանգության երաշխիքներ տրվեն։
Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի ինքնահռչակ էթնիկ հայկական «կառավարությունը», որը 2017 թվականից իրեն անվանում է «Արցախի Հանրապետություն», կտրականապես համաձայն չէ դրան։ Մինչ այժմ այն հրաժարվել է ինտեգրվել ադրբեջանական պետությանը։ Իսկ Ադրբեջանի ղեկավար Իլհամ Ալիևին անգամ այդ լուծումը չի հետաքրքրում։ Նա մի քանի անգամ կոչ է արել լուծարել «Արցախի Հանրապետության» կառավարությունը և խորհրդարանը և այնտեղ ապրող հայերին ինտեգրվելու Ադրբեջանին որպես «օրինապահ և հավատարիմ քաղաքացիներ»։ Այդ առումով Ալիևը վերջերս առաջարկել էր օգնություն ցուցաբերել թակարդում գտնվող հայերին, սակայն նրանք մինչ այժմ մերժել են իրենց կարծիքով այդ «թունավոր» առաջարկը։
Միջազգային դիվանագետների կարծիքով մինչև աշուն պետք է որ ձեռք բերվի կենսունակ համաձայնություն։ Մինչ այդ, սակայն, բազմաթիվ խոչընդոտներ պետք է վերացվեն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
