Վիքիպեդիայում ի՞նչ են փնտրում Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի բնակիչները
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eurasianet.org-ը գրում է, որ Վիքիպեդիան աշխարհի ամենաշատ այցելվող կայքերից մեկն է, և Հարավային Կովկասն այդ հարցում բացառություն չէ, այն նույնպես հայտնի է այնտեղ։ Տարբերվում են միայն այն թեմաները, որոնք հետաքրքրում են այնտեղի բնակիչներին։
Թբիլիսիի Ազատ համալսարանի դասախոս Գիորգի Մելաշվիլիի օգնությամբ և օգտագործելով տվյալների մասնագիտացված միջերեսը կազմվել է 2015 թվականի հուլիսից մինչև 2023 թվականի հուլիսը հայերեն, ադրբեջաներեն և վրացերեն 100 ամենաշատ այցելվող հոդվածների ցանկը։ Եվ ահա արդյունքը:
Վրացիների ուշադրությունը հիմնականում կենտրոնացած է իրենց թագավորական ժառանգության վրա, մասնավորապես միջնադարյան և ավելի վաղ ժամանակաշրջանների ժառանգության վրա։ Թագավոր Դավիթ Աղմաշենեբելին (Դավիթ Շինարար, ով կառավարել է մ.թ. 1089-1125 թթ.) վրացական Վիքիպեդիայում ժողովրդականությամբ չորրորդն է, Թամար թագուհին (1184-1213) հինգերորդն է, Իրակլի II-ը (1762-98) տասներորդը, տասնմեկերորդը Վախթանգ Գորգասալին է (IV դարի կեսեր - մ.թ. V դարի սկիզբ), իսկ 28-ը երկիրը նախաքրիստոնեական շրջանում ղեկավարած Փարնավազ Ա.-ն: Բանաստեղծներն ու գրողները, ինչպես նաև իրենց ստեղծագործությունները, նույնպես սիրված են։ Ամենաընթերցվող 50 հոդվածների շարքում են հետևյալ անուններն ու վերնագրերը. Իլիա Ճավճավաձե (8), «Հովազի ասպետը» (12), Վաժա-Փշավելա (14), Սուլխան-Սաբա Օրբելիանի (20), Շոթա Ռուսթավելի (23), Ակակի Ծերեթելի (25), Գալակտիոն Տաբիձե (32), դրամատուրգ և ռեժիսոր Սանդրո Ախմեթելի (40)։
Հայերի այցելած էջերը վկայում են մշակույթի նկատմամբ մեծ հետաքրքրության մասին։ Ամենադիտված 30 հոդվածներից 17-ը վերաբերում են մշակույթին և լեզվին: Բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը դիտումների քանակով երկրորդ տեղում է (Հայաստանի մասին հոդվածից հետո)։ Նրան հաջորդում են անվանի բանաստեղծ Եղիշե Չարենցը (6), կոմպոզիտոր Կոմիտասը (8), բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազը (10), նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը (15), բանաստեղծ և գրող Պարույր Սևակը (16), գրող և հասարակական գործիչ Ավետիք Իսահակյանը (17): Ո՛չ Վրաստանում, ո՛չ էլ Հայաստանում կենդանի քաղաքական գործիչներին նվիրված որևէ հոդված ներառված չէ ամենաշատ այցելվող հարյուր էջերում։
Ադրբեջանում ուշադրության կենտրոնում են վերջին պատմական դժգոհությունները: Ադրբեջանցիների շրջանում տարածված 30 հոդվածներից տասը կապված են ազգայնականության կամ ազգային տրավմայի հետ։ «Խոջալուի ցեղասպանության» մասին հոդվածը (միջադեպ, որը տեղի է ունեցել 1992 թվականին Ղարաբաղյան Առաջին պատերազմի ժամանակ) երկրորդն է ամենաշատ այցելվողների ցանկում, որին հաջորդում է զինվորականների և քաղաքացիական անձանց ցուցակը, որոնք զոհվել են Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմ, յոթերորդ տեղում «Սև հունվար»-ն է (1990 թ. Բաքվում խորհրդային զորքերի կողմից խաղաղ բնակչության ճնշումը), իսկ 13-րդ տեղը զբաղեցնում է զինծառայող Մուբարիզ Իբրահիմովը, ով զոհվել է 2010 թվականին Հայկական զինված ուժերի կողմից: Նախկին նախագահ Հեյդար Ալիևի անձը դեռևս հարգված է (6), իսկ Իլհամ Ալիևը (22)՝ Հեյդար Ալիևի որդին և գործող նախագահն անգամ առաջ է անցել Մուհամեդ մարգարեի (23) ժողովրդականությունից։
Հարավային Կովկասում կանայք դեռևս վատ են ներկայացված Վիքիպեդիայում։ Վրաստանի Թամար թագուհին միակ կինն է, որին երեք երկրների լավագույն քսանյակից հոդված է նվիրված։ Գիտությունը և գիտնականները քիչ են հետաքրքրում մարդկանց, չնայած աշխարհագրությանը և քերականությանը վերաբերող թեմաները մեծ պահանջարկ ունեն:
Մշակույթից բացի, Հայաստանում հատկապես տարածված թեմաները շատերի կողմից դիտվում են, բայց չեն քննարկվում: Օրինակ, մարդու վերարտադրման հետ կապված չորս տառանոց բառի մասին հոդվածը երրորդ տեղում է, և նմանատիպ տեղեկատվություն պարունակող երկու էջը լավագույն 100-ում է, ինչպես նաև երեք հոդված կանանց վերարտադրողական առողջության մասին: Հետաքրքիր է այն, որ հայաստանցի երիտասարդները նախընտրում են Վիքիպեդիայում փնտրել «թել ու ասեղի» մասին տեղեկատվություն, այլ ոչ թե իրենց ծնողներին հարցնել այդ մասին:
Դիտելով ստացված տվյալները կարելի է հետաքրքիր եզրակացություններ անել։ Ադրբեջանում ամենահայտնի մշակութային գործիչը կոմպոզիտոր Ուզեիր Հաջիբեկովն է (19), ադրբեջանական դասական երաժշտության հայրը, ում ստեղծագործությունները կատարել է Յո-Յո Ման։
Կան նաև որոշ առանձնահատկություններ: Բոլոր երեք երկրների համար ամենաշատ այցելվող էջը, բուն երկրների մասին հոդվածներից առաջ, կատալոնացի անջատողական քաղաքական գործիչ Կառլես Պուչդեմոնին նվիրված էջն է, որը յուրաքանչյուր երկրում ունի մոտ կես միլիոն այցելություն: Այցելությունների 0,2 տոկոսից պակասը կատարվել է շարժական սարքերով, ընդհանուր առմամբ դա տեղեկատվության հասանելիության հիմնական միջոցն է, և տրամաբանական է դա վերագրել կեղծ աքաունթների օգտագործմանը։ Բազմաթիվ ապացույցներ կան, որ Ռուսաստանն աջակցում է կատալոնացի անջատողականներին իր ստեղծած բոտերի բանակի միջոցով:
Առանձին հոդվածներ հաճախ շատ են տարբերվում միմյանցից: Հայաստանի և Վրաստանի ընթերցողները հնարավորություն ունեն կարդալ Սալման Ռուշդիի մասին հոդվածի գրեթե ամբողջական տարբերակը, իսկ ադրբեջաներեն հոդվածում տեղեկություններ չկան գրողի վրա 2022 թվականի օգոստոսին տեղի ունեցած հարձակման մասին, որը գրեթե հանգեցրել է նրա մահվան։
Այդ տարածաշրջանում Վիքիպեդիայում հոդվածներ հրապարակող կամ խմբագրող մարդկանց կարելի է մատների վրա հաշվել։ Եթե Ադրբեջանում կա 600-ից ավելի նման ակտիվիստ, Հայաստանում 450, ապա Վրաստանում 200-ից մի փոքր ավելի, այսինքն մոտավորապես այնքան մարդ, ինչքան կարող է տեղավորվել Թբիլիսիի միջին չափի ռեստորանում։ Ոմանց կարծիքով այդ գործընթացում ավելի շատ մարդկանց պետք է ներգրավել։ Տեղական լեզուներով գրված հիմնական հարցերի վերաբերյալ տեղեկատվության պակաս կա: Վերցնենք, օրինակ, գնաճը. դրա մասին վրացերեն հոդվածն անգլերեն տարբերակի 80-րդ մասից էլ կարճ է, թեև այդ հարցն արդիական է շատ քաղաքացիների համար:
Վիքիպեդիայում սահմանափակումները վերաբերում են ոչ միայն տեղական լեզուներին, օրինակ Վիքիպեդիայի անգլերեն տարբերակում Կովկասի շատ կարևոր խնդիրներ մնում են չլուսաբանված։ Իդեալական աշխարհում Վիքիպեդիայի համար հոդվածներ գրելը կարող է ներառվել բարձրագույն կրթության ուսումնական ծրագրում։ Այսինքն օրինակ համալսարանի ուսանողներն իրենց «միկրո ներդրում»-ը պետք է անեն վիրտուալ հանրագիտարանի համալրման գործում այլ քննական թերթիկ գրելու փոխարեն, որն ի վերջո կհայտնվի աղբամանում։ Արդյունքում ներկայումս Վիքիպեդիայի համալրման և տեղեկատվության խմբագրման հարցում հույսը միայն շահագրգիռ քաղաքացիներն են։
Վիքիպեդիան այն կայքն է, որտեղ մարդիկ այցելում են իրենց շրջապատող աշխարհի մասին տարբեր տեղեկություններ փնտրելու, և այն ինչ նրանք կարդում են, իրենց հերթին նաև պատմում են այլ մարդկանց: Այդ առումով Վիքիպեդիան իսկապես հրաշք հայտնագործություն կարող է համարել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
