Կովկասն ուժային կենտրոնների միջև. Լեռնային Ղարաբաղը սպասում է Ուկրաինայում հատուկ գործողության ավարտին
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Svpressa.ru-ն գրում է, որ հայ-ադրբեջանական հաշտության պայմանագիրը դժվար թե Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ պարունակի այնպիսի ձևակերպում, որը կհամապատասխանի Երևանին, Բաքվին և Ստեփանակերտին, կարծում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Մեկնաբանելով նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունը մինչև տարեվերջ խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու հնարավորության մասին քաղաքական գործիչն ասել է, որ նման հավանականություն կա, եթե Ստեփանակերտի և Բաքվի միջև երկխոսությունը բարելավվի։ Բացի այդ, Փաշինյանը նշել է, որ Հայաստանը չի կարող որոշել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ճակատագիրը, տարածաշրջանի ներկայացուցիչները պետք է դառնան բանակցությունների լիիրավ մասնակից: Փաշինյանը նաև հայտարարել է, որ Ադրբեջանի հետ բանակցությունների ընթացքում չի քննարկել Ղարաբաղ ապրանքների մատակարարման համար Լաչինի միջանցքի փոխարեն Աղդամով ճանապարհը օգտագործելու հարցը։
Այսպիսով, հնարավո՞ր է խաղաղության պայմանագիր Բաքվի և Երևանի միջև մինչև Ղարաբաղում ամբողջական քաղաքական կարգավորումը: Թե՞ այդ ամենը բանավոր կազուստիկա է:
«Ղարաբաղը կարող է ուղղակիորեն չհիշատակվել խաղաղության համաձայնագրում,- ասում է Քաղաքական և տնտեսական հաղորդակցությունների գործակալության վերլուծական նախագծերի տնօրեն Միխայիլ Նեյժմակովը, - Կարող եք հիշել, օրինակ, թե ինչպես 2023 թվականի ապրիլին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ «մենք ինքներս առաջարկեցինք համաձայնագրին կցել ԽՍՀՄ-ի կողմից հաստատված Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ քարտեզները որպես երկրների տարածքային ամբողջականության հիմք»։ Ելնելով կողմերի վերջին ամիսների հայտարարություններից կարելի է ենթադրել, որ եթե համաձայնագիրը, այնուամենայնիվ, մոտ ապագայում կնքվի, այն կարող է պարունակել Հայաստանի և Ադրբեջանի կողմից միմյանց տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման թեզը միութենական հանրապետությունների սահմաններով՝ որոշակի նրբերանգներով։ Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը վերջերս Մոսկվայում Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարների մակարդակով եռակողմ բանակցությունների ժամանակ նշել է նաև 1975 թվականի համապատասխան քարտեզները սահմանազատման համար հիմք ընդունելու պատրաստակամության մասին։ Բայց ակնհայտ է, որ խաղաղության համաձայնագրի կնքումից հետո Ղարաբաղում ցանկացած սրացում խիստ բացասաբար կանդրադառնա Բաքվի և Երևանի հարաբերությունների վրա»։
«svpressa».- Փաշինյանը կրկին խոսում է Ստեփանակերտի սուբյեկտիվության մասին, և միաժամանակ պնդում, որ Հայաստանը դրա հետ կապ չունի։ Բայց ի՞նչ է Ստեփանակերտը։ Հայաստանն այսքան տարի փորձում էր առաջ մղել Ղարաբաղի իշխանություններին որպես բանակցությունների կողմ, բայց ոչինչ չի ստացվել։ Եթե Փաշինյանն ասում է, որ Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի ամբողջականությունը, ինչի՞ մասին է խոսքը։
«Միխայիլ Նեյժմակով».- Եթե նույնիսկ խաղաղության պայմանագիր ստորագրվի, դժվար թե պաշտոնական Երևանը կարողանա իր հրապարակային հայտարարություններում ամբողջությամբ շրջանցել Ղարաբաղում բնակվող հայերի իրավիճակին վերաբերող թեմաները։ Ավելին, հասարակական արձագանքի բացակայությունը պատճառ կդառնա Հայաստանի իշխանության քննադատության, թե՛ երկրի ներսում գտնվող ընդդիմության, թե՛ արտերկրի համայնքների կողմից։
«svpressa».- Ի՞նչ է պետք ԱՄՆ-ից այս պատմության մեջ։ Ի՞նչ ազդեցություն ունի հայկական լոբբին Բայդենի վրա: Ի՞նչ ուղղությամբ կզարգանա իրավիճակը, եթե նա մահանա կամ պարտվի ընտրություններում։
«Միխայիլ Նեյժմակով».- ԱՄՆ-ի համար օբյեկտիվորեն ձեռնտու է չստանձնելով ավելորդ պարտավորություններ պարբերաբար ակնկալիքների ավելի բարձր մակարդակ սահմանել կա՛մ Բաքվից, կա՛մ Երևանից (այդ թվում՝ Մոսկվայի հետ հակասություններն ավելացնելու նպատակով)։ Օրինակ, տարիներ շարունակ պարբերաբար արծարծվում է Ղարաբաղում կամ Հայաստանի ու Ադրբեջանի սահմանին իրավիճակի կարգավորման համար «ԱՄՆ-ից խաղաղապահների» հիպոթետիկ ներգրավվածության թեման։ Բայց կարելի է հիշել, թե ինչպես Ղարաբաղյան Երկրորդ պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ի նախագահի ազգային անվտանգության գծով այն ժամանակվա օգնական Ռոբերտ Օ՛Բրայենը խոսեց Ղարաբաղում սկանդինավյան երկրներից խաղաղապահներ տեղակայելու հնարավորության մասին, այսինքն ոչ ամերիկյան։ Ընդհանուր առմամբ, Երևանը հետխորհրդային շրջանում ավելի հաճախ դրական ազդակներ է ստանում ԱՄՆ Դեմոկրատական կուսակցության բարձրաստիճան քաղաքական գործիչներից, իսկ Բաքուն, շատ դեպքերում, հույսը դնում է Վաշինգտոնի հանրապետական վարչակազմերի հետ ավելի պրագմատիկ փոխգործակցության վրա: Կարելի է նշել, թե ինչպես Դեմոկրատական կուսակցության ներկայացուցիչ Նենսի Փելոսին, լինելով ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակը, այցելեց Երևան 2022 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի հետ զինված սրացման ֆոնին և հայտարարեց, որ «մենք ամուր աջակցություն ենք հայտնում Հայաստանի ժողովրդավարությունն ու անվտանգությունը»։ Բնականաբար, կան նրբերանգներ: ԱՄՆ Հանրապետական կուսակցության ներսում էլ կան քաղաքական գործիչներ, որոնք ավելի հակված են աջակցելու Հայաստանին։ Իր հերթին, ժողովրդավարական վարչակազմերի իշխանության գալը ոչ մի կերպ չի արդարացրել Երևանի և ԱՄՆ հայ համայնքի ակնկալիքները։ Մոտ ապագայում առկա միտումները, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակվեն: Բաքվին, ընդհանուր առմամբ, մի փոքր ավելի հեշտ կլինի Վաշինգտոնի հետ երկխոսություն վարել հանրապետական վարչակազմի դեպքում, Երևանին դեմոկրատների դեպքում։ Բայց ԱՄՆ-ը կխաղա իր խաղը պարբերաբար կողմերից յուրաքանչյուրին, կա՛մ ավելի բարենպաստ, կա՛մ «ավելի սառը» ազդանշաններ ուղարկելով։
«svpressa».- Մոսկվան երկու կողմի՞ համար է խաղում: Թե՞ նա դեռ հակված է մեկին (օրինակ մերձենալու Իրանի հետ, որը աջակցում է հայերին): Ի՞նչ հաշվարկներով են առաջնորդվում Կրեմլում։ Արդյո՞ք մենք կշարունակենք ուժեղացնել Հայաստանի պաշտպանունակությունը, ինչպես նախկինում դա անում էինք։
«Միխայիլ Նեյժմակով».- Ռուսաստանի հասցեին քննադատություն պարբերաբար հնչում է երկու կողմից էլ, եթե ոչ բարձրաստիճան պաշտոնյաների, այլ Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքական և հասարակական գործիչների կողմից: Որքանով կարելի է դատել, Մոսկվան ձգտում է հավասարակշռություն պահպանել և աշխատել, և՛ Բաքվի, և՛ Երևանի հետ, և ձգտում է լավագույն դեպքում երկարացնել ռուսական խաղաղապահ կոնտինգենտի գտնվելու ժամկետը։ Հասկանալի է, որ այն պայմաններում, երբ ռուսական ուժերը մեծապես շեղված են հատուկ գործողության առաջադրանքների վրա, իսկ Մոսկվայի վրա արևմտյան տերությունների ճնշումը մեծանում է, ավելի դժվար է աշխատել Հարավային Կովկասում։ Երևանի հետ ռազմատեխնիկական համագործակցության քաղաքականությունը տարածաշրջանում հավասարակշռություն պահպանելու քայլերի մի մասն է։ Հավանական է, որ այն կշարունակվի, չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանը բազմիցս հայտարարել է զենքի մատակարարման այլ աղբյուրների հետ աշխատանքների ակտիվացման մասին: Օրինակ 2023 թվականի հունիսին Հանրապետության Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը հայտարարել է «այլընտրանքային լուծումներ» փնտրելու մասին։
«svpressa».- Միևնույն ժամանակ նկատվում է Երևանի շեղումը դեպի Արևմուտք։ Դա ինչի՞ կարող է հանգեցնել:
«Միխայիլ Նեյժմակով».- Դժվար թե առաջիկայում խզում լինի Երևանի ու Մոսկվայի միջև։ Հայաստանի համար, ի վերջո, շատ հարցերում օբյեկտիվորեն կարևոր է զենքի գնումից մինչև տնտեսական համագործակցությունը Ռուսաստանի հետ, այդ թվում ռուսական գազի մատակարարումը։ Իհարկե, տնտեսական շահերը միշտ չէ, որ երաշխիք են դառնում հարաբերությունների էական սառեցման դեմ: Օրինակ, հիշենք գոնե Ռուսաստանի և ԵՄ հարաբերությունները։ Բայց նաև նշենք, որ անվտանգության ոլորտում ԵՄ-ն կամ ԱՄՆ-ը կոնկրետ երաշխիքներ չեն տալիս Երևանին, օրինակ չեն նշում, որ Հայաստանին «կպնողները» կենթարկվեն խիստ պատժամիջոցների։ Եվ մինչ հիմա չկա ոչ մի նախանշան, որ արևմտյան տերությունները նման երաշխիքներ կտան։ Բացի դա չի նկատվում, որ արևմտյան խաղացողների Հայաստանի հետ համագործակցության մեջ լուրջ քաղաքական ներդրումները «կինքնածախսածածկվեն»։ Այսինքն Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը գոնե կարճաժամկետ հեռանկարում շարունակելու է հավասարակշռել Ռուսաստանի և արևմտյան տերությունների միջև։
Ռուսաստանի կառավարությանն առընթեր Ֆինանսական համալսարանի քաղաքական գիտությունների ամբիոնի դոցենտ Դմիտրի Եժովի խոսքով էլ ղարաբաղյան խնդիրն այնքան պարզ չէ, որ արագ լուծվի։ «Այլ հարց է, որ ազդեցության համար պայքարի սրման պատճառով, այդ թվում հետխորհրդային տարածքում, Ռուսաստանի թուլացման ուտոպիստական ամերիկյան երազանքի իրականացման համատեքստում, Արևմուտքը փորձում է ակտիվորեն խաղալ այս դաշտում, ինչը նկատելի է Երևանի այդ ուղղությամբ շարժվելով։ Փաստացի Ղարաբաղի ներկայիս միջազգային իրավական կարգավիճակի պատճառով նրա մասնակցությունը բանակցություններին որպես լիարժեք սուբյեկտ, եթե անգամ իրատեսական է, ապա բավականին թույլ է թվում։ Ըստ էության խնդիրը լիովին կարող է լուծվել միայն Մոսկվայի միջնորդությամբ։ Բայց Ռուսաստանի իշխանություններն այժմ այլ առաջնահերթություններ ունեն, թեև ղարաբաղյան խնդիրը տարածաշրջանում իրավիճակի սրման դեպքում այս կամ այն կերպ պետք է լուծվի։ Ընդ որում չի բացառվում Արեւմուտքի կողմից սադրանքը».- ասել է նա:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
