Միշելն էլ միջնորդ չէ. ե՞րբ են Բաքուն և Երևանը հաշտության պայմանագիր կնքելու
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ritmeurasia.org-ը գրում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտությունը երբեք չի հասնի այն աստիճանին, որ երկու երկրներում էլ ագրեսիվ և փոխադարձ ատելության հռետորաբանությունը մարի և իրական խաղաղություն տիրի։ Խաղաղության պայմանագրի շուրջ բանակցությունները շարունակվում են երկար ամիսներ, և այս ընթացքում կողմերից մեկը՝ Հայաստանը, արդեն գնացել է զգալի զիջումների, որոնք հիմնականում անընդունելի են հայ հասարակության մի զգալի մասի համար, մինչդեռ Ադրբեջանը շարունակում էհարձակվել և անհաջող կերպով առաջ տանել սեփական շահերը, որոնցից է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի լիակատար վերահսկողությունը։ Միևնույն ժամանակ, Բաքվի շրջափակման մեջ գտնվող Ղարաբաղում ծայրահեղ ճգնաժամային իրավիճակ է ստեղծվել, և հայկական լրատվամիջոցները փորձում են համաշխարհային հանրությանը փոխանցել վիճելի այս տարածաշրջանի հայ բնակչության հումանիտար սուր խնդիրները։
Ռուսաստանը, որը ժամանակին նախաձեռնել էր եռակողմ հայտարարություն, որը վերջ դրեց այսպես կոչված երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմին, այժմ ստիպված է իր հիմնական ուժերը կենտրոնացնել ուկրաինական ուղղությամբ։ Բայց նույնիսկ իր համար ստեղծված բարդ իրավիճակում Մոսկվան երբեմն ժամանակ է գտնում դիմելու հայ-ադրբեջանական հակամարտության այս կամ այն կողմին և կոչ է անում իրականացնել փոխադարձ պայմանավորվածությունները։ Սակայն Մոսկվայի հրահանգներն ու կոչերը մեծ ազդեցություն չեն ունենում ղարաբաղյան հարցում Ադրբեջանի դիրքորոշման վրա։
Այդ ֆոնին հուլիսի 16-ին Բաքվի և Երևանի ղեկավարների հետ հերթական հանդիպումն էր կազմակերպել Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելը։ Հանդիպումից հետո նա ուրախությամբ հայտարարել էր, որ քննարկվել են օրակարգի բոլոր հարցերը, այդ թվում ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության հարցերը, և պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել ակտիվացնել սահմանների սահմանազատման հանձնաժողովների աշխատանքը։ Միշելը նաև հայտարարել էր Բրյուսելում հաջորդ հանդիպման մասին, որը տեղի կունենա «ամառվանից հետո»։
Բաքվում և Երևանում Եվրոպական խորհրդի նախագահի նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէ: Հայաստանում վստահ են, որ Շառլ Միշելը հակված է դեպի Ադրբեջանի դիրքորոշումը, և, հետևաբար, շեշտում են, որ նա չի կարող միջնորդ լինել, քանի որ միջնորդը պետք է չեզոք դիրք գրավի բանակցային գործընթացում։ Բաքվում էլ ԵՄ-ին ու նրա ներկայացուցիչ Միշելին միջնորդ չեն համարում։ Այդ մասին ադրբեջանական լրատվամիջոցներին ասել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը։
«Եվրամիությունը իրական միջնորդ չէ բանակցային գործընթացում։ Դա որոշակի գործոն է, որը նվազեցնում է լարվածությունը, կամ ինչ-որ բան, և թույլ է տալիս Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարներին ավելի լավ խոսել և հասկանալ միմյանց»,- հայտարարել է Ալիևը։ Եթե ԵՄ-ն միջնորդ չէ, ապա ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որը մինչև վերջերս փորձում էր լուծել հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, Ադրբեջանի նախագահի կարծիքով իրեն «ոչ գործունակ» է դարձրել։
Առաջիկա ամիսներին Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման հետ կապված հայ փորձագիտական հասարակությունը առանձնակի հույսեր չի կապում բացատրելով, որ բանակցային գործընթացում արդեն իսկ զգալի զիջումների գնացած կառավարության ներկայիս ղեկավար Նիկոլ Փաշինյանը դժվար թե համաձայնի ադրբեջանական կողմի մնացած պահանջներին, քանի որ դա ուժեղ բացասական ռեզոնանս կառաջացնի բնակչության քաղաքական ակտիվ հատվածում։
Հայ փորձագետ Հրանտ Միքայելյանի կարծիքով Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի Բրյուսելում Փաշինյանի և Ալիևի հետ հանդիպումից հետո արված հայտարարությունը չի կարելի չեզոք համարել։ «Այդ հայտարարությունը ձևով և բովանդակությամբ չեզոք չէ, այլ ադրբեջանամետ է։ Միշելը ընդգծել է, որ Լեռնային Ղարաբաղը նախկին ինքնավարություն է Ադրբեջանի կազմում։ Այսպիսով, Շառլ Միշելը չեզոք միջնորդ չէ, էլ չխոսենք այն մասին, որ նա քաջ գիտակցում է, որ բանակցային այս ձևաչափն ուղեկցվում է Ադրբեջանի կողմից ուղղակի ռազմական ճնշումով, ինչը միջազգային իրավունքի միանգամից մի քանի հիմնարար սկզբունքների խախտում է»,- պարզաբանել է Միքայելյանը։
Նրա խոսքով, Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը չի կարողանում պատշաճ կերպով ներկայացնել իր երկիրը միջազգային ասպարեզում, ինչի արդյունքում Հայաստանին առաջարկվում է անհավասար, անազնիվ համաձայնագիր ստորագրել, որն ամբողջությամբ անտեսում է Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության հումանիտար խնդիրները, պատմական գործոնը և քաղաքական ֆոնը։ «Ես կասեի այսպես: Մի կողմից մենք ունենք շատ ոչ ադեկվատ միջնորդ ի դեմս Շառլ Միշելի, մյուս կողմից, Հայաստանի ներկայացուցիչն էլ այնքան ադեկվատ չէ։ Արդյունքում ձեռք է բերվում ոչ ադեկվատ և անհավասար համաձայնություն, որն իր հերթին կրիտիկական ռիսկեր է բերում Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության համար, քանի որ տեսնում ենք, որ այնտեղ բնակչությունը սովի եզրին է, խանութներն արդեն երկու շաբաթ է դատարկ են, և կա մարդկանց բռնի միջոցներով տեղահանելու հարց։ Այս իրավիճակն է հիմա ԼՂ հարցում, և նույնիսկ այս իրավիճակում Ալիևը պատրաստ չէ խաղաղության պայմանագիր կնքել Փաշինյանի հետ, քանի որ նրա պահանջները դուրս են գալիս նրանից, ինչի տակ Փաշինյանը պատրաստ է ստորագրել։ Ալիևը պահանջում է նաև, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցք, որը ևս մեկ նոր հարթություն է, բայց Փաշինյանը համաձայն չէ դրան»,- ասել է Միքայելյանը։
Եվ քանի որ Զանգեզուրի միջանցքն այսօր Ադրբեջանի ղեկավարի համար դարձել է բանակցային ողջ գործընթացի առանցքային պահը, հայ փորձագետը մոտ ապագայում խաղաղության պայմանագրի ստորագրում չի ակնկալում։
Ինչ վերաբերում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին, որի շրջանակներում ավելի վաղ ընթացել է բանակցային ողջ գործընթացը, ըստ Միքայելյանի, այն ոչ ոք չի եղարկել, սակայն այդ խմբի մասնակիցների դիրքորոշումները կտրուկ տարբերվում են։ Այսպիսով, Վաշինգտոնի դիրքորոշումը համընկնում է Միշելի դիրքորոշման հետ, թեև այն արտահայտվում է ավելի մեղմ ձևով։ Ֆրանսիան և Մոսկվան այլ դիրքորոշում ունեն։ «Ֆրանսիայի դիրքորոշումը տարբերվում է Շառլ Միշելի դիրքորոշումից, բայց, ինչպես վերջերս հայտարարեց ինքը՝ նախագահ Մակրոնը, նա չի կարող ավելի շատ պաշտպանել Հայաստանի շահերը, քան նույն Փաշինյանը։ Ավելի վաղ Մոսկվան նույն դիրքորոշումն էր ավելի խուսափողական արտահայտել ԱԳՆ մամուլի քարտուղար Մարիա Զախարովայի բերանով հայտարարելով, որ եթե Երեւանն ինքը հրաժարվի Ղարաբաղից, Ռուսաստանը ոչինչ չի կարող անել այդ առումով»,- նշել է Միքայելյանը։ Ընդհանուր առմամբ, ըստ նրա, այսօր իրավիճակը չափազանց անբարենպաստ է Լեռնային Ղարաբաղի և նրա հայ բնակչության համար։
Ադրբեջանցի փորձագետ Իլգար Վելիզադեն Միշելի հայտարարությունը որոշ չափով հուսադրող է համարում, քանի որ, ըստ նրա, դա խոսում է բանակցային գործընթացում առաջընթացի մասին։ Մասնավորապես, Եվրոպական խորհրդի նախագահը կենտրոնանում է այն փաստի վրա, որ երկու կողմերն էլ աջակցում են միմյանց տարածքային ամբողջականությանը այն սահմաններում, որոնք կային ԽՍՀՄ փլուզման ժամանակ։
«Նախորդ տարիներին, հակամարտության ժամանակ, հաճախ էր խոսվում առարկայական բանակցությունների մասին։ Ի՞նչ է սա նշանակում: Կողմերը որոշ կոնկրետ հարցերի շուրջ փուլ առ փուլ համաձայնության են գալիս և այլևս չեն վերադառնում դրանց։ Այսինքն այն թեմաները, որոնց շուրջ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, վերանայման ու հետագա քննարկման ենթակա չեն։ Այս դեպքում կարելի է ասել, որ Շառլ Միշելը ամփոփել է առարկայական բանակցությունների հաջորդ փուլի արդյունքները, քանի որ կողմերը վերջապես որոշել են համաձայնվել տարածքային ամբողջականության սկզբունքին, ճանաչել միմյանց տարածքային ամբողջականությունը։ Այսպիսով, Շառլ Միշելը ֆիքսել է այն հիմքը, որից անհրաժեշտ կլինի հիմնվել այլ հարցեր լուծելիս»,- պարզաբանել է փորձագետը։
Ինչ վերաբերում է այլ հարցերին Վելիզադեն առանձնացրել է սահմանի սահմանազատման-սահմանազգծման հարցերը և Ղարաբաղի մարզի հայ բնակչության անվտանգության ու իրավունքների երաշխիքների հետ կապված հարցերը։
«Շառլ Միշելի հայտարարության մեջ շեշտվում է հայ բնակչության անվտանգության և իրավունքների համար հստակ երաշխիքներ տրամադրելու անհրաժեշտությունը։ Այս դեպքում պետք է ուշադրություն դարձնել հայտարարության կառուցվածքին, քանի որ այն ձևակերպել է կողմերի դիրքորոշումները կոնկրետ հարցերի վերաբերյալ։ Իսկ այն հարցերում, որտեղ կողմերը չունեն իրավիճակի ընդհանուր գնահատական, Միշելը ստանձնել է իրավիճակը գնահատողի դերը և խոսեց առաջին դեմքով»,- նշել է փորձագետը։
Նրա խոսքով, այն հիմնարար հարցերի վերաբերյալ որոշումները, որոնց շուրջ դեռևս տարաձայնություններ կան, կողմերը կընդունեն հետագա հանդիպումների ընթացքում, որոնք, ինչպես ասել է Շառլ Միշելը, տեղի կունենան «ամառից հետո»։ «Եվրամիության խորհրդի նախագահը հայտարարել է պետությունների ղեկավարների հանդիպման մասին Գրանադայի գագաթնաժողովում, ապա հրավիրել է նրանց հանդիպել նույն ձևաչափով Բրյուսելում։ Բայց սա բանակցությունների նոր փուլ կլինի ավարտված փուլի հետ կապված։ Նշենք, որ այդ բանակցությունների հարթակներից Միշելն առանձնացրել է Վաշինգտոնը, Մոսկվան, Բրյուսելն ու Քիշնևը, իսկ մյուս կողմից նա ընդգծել է, որ Բրյուսելում կայացած ռաունդին մասնակցել են ոչ միայն պետությունների ղեկավարներ, այլ նաև փոխվարչապետներ և արտգործնախարարներ»,- ասել է Վելիզադեն։
Նրա խոսքով, ԼՂ հիմնախնդրի շուրջ բանակցությունների ընթացքում Եվրամիությունը, իհարկե, ամրագրում և առաջ է տանում սեփական շահերը և չի թաքցնում դա։ Ադրբեջանցի փորձագետը չի բացառում, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղ պայմանագիր կարող է ստորագրվել մինչև այս տարվա վերջ, քանի որ կողմերը փոխըմբռնում են գտել հիմնարար հարցերի շուրջ։ «Մնացած հարցերը կրում են ուղեկցող բնույթ, քանի որ ի սկզբանե հակամարտությունը սկսվել է հենց տարածքային ամբողջականության հետ կապված հարցերի շուրջ։ Այժմ այդ հարցերը դուրս են եկել օրակարգից, կողմերը պայմանավորվել են տարածքային ամբողջականության սահմանման շուրջ։ Եվ եթե շարժվենք այս տրամաբանությամբ, ապա կարելի է ենթադրել, որ մինչև տարեվերջ այլ հարցերը ևս կարող են լուծվել։ Բայց ամեն ինչ կախված կլինի կողմերի կամքից և օժանդակողների համառությունից»,- ասել է Վելիզադեն:
Հիշեցնենք, որ Երևանի և Բաքվի միջև խաղաղության համաձայնագրի կնքման հարցի քննարկումը սկսվել է անմիջապես այն բանից հետո, երբ կողմերը Ռուսաստանի նախագահի աջակցությամբ և նախաձեռնությամբ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ստորագրեցին համատեղ եռակողմ հայտարարություն, որը վերջ դրեց 44-օրյա «ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմին»։ Այս հայտարարությունը և դրա հիման վրա ստորագրված մի շարք այլ փաստաթղթեր, ի վերջո, ենթադրում էին խաղաղության համաձայնագրի կնքում և նախկինում բացահայտ թշնամական երկու երկրների միջև բոլոր կապերի ու հարաբերությունների աստիճանական վերականգնում։
Ավելի ուշ Վաշինգտոնն ու Բրյուսելը միացան խաղաղության համաձայնագրի հարցի շուրջ բանակցությունների գործընթացին, որի ակնհայտ ազդեցության տակ Հայաստանի վարչապետը կորցրեց դիրքերը։ Եթե նախկինում նա հստակ ամրագրում էր, Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչելու անհրաժեշտությունը, ապա այս տարի, այն պայմաններում, երբ Ռուսաստանը ակնհայտորեն զբաղված է, իսկ ԱՄՆ-ն ու ԵՄ-ն ջանքեր են գործադրում տարածաշրջանում ազդեցությունն ընդլայնելու համար, նա համաձայնեց ճանաչել երկրների տարածքային ամբողջականությունը։ Իսկ դա նշանակում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը, որի համար երկու կողմից այդքան արյուն ու արցունքներ են թափվել, դառնալու է Ադրբեջանի անբաժանելի մասը։ Հարցը միայն այն է, թե ի՞նչ ճակատագիր է սպասվում այդ շրջանի հայ բնակչությանը։ Եվ դա պետք է լուծվի հետագա բանակցությունների ընթացքում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
