«Բաքուն և Երևանը դարձել են ստատիստներ «Մեծ խաղ»-ում»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ հունիսի 27-ից 29-ը Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարներ Արարատ Միրզոյանը և Ջեյհուն Բայրամովը բանակցությունների մի քանի փուլ են անցկացրել ԱՄՆ-ում պետքարտուղար Էնթոնի Բլինկենի, ինչպես նաև ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջեյք Սալիվանի մասնակցությամբ։ Երկկողմ բանակցությունների նախորդ փուլն ԱՄՆ մայրաքաղաքում կայացել էր մայիսին։ Նշվել է, որ կողմերը քննարկել են «Խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագրի նախագիծը։ Ավելին, ավելի վաղ Հայաստանի ԱԳՆ-ն հայտնել էր, որ Միրզոյանն ու Բայրամովն իբր արդեն համաձայնության են եկել համաձայնագրի նախագծի ևս մի քանի հոդվածների շուրջ, իսկ վիճահարույց դիրքորոշումները պետք է քննարկվեն ու համաձայնեցվեն Վաշինգտոնում։ Միևնույն ժամանակ, երբ ԱՄՆ-ում սկսվեցին բանակցությունները, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության նիստում ասաց, որ կողմերն աշխատում են «խաղաղության համաձայնագրի տեքստը համաձայնեցնելու ուղղությամբ»։
Իրավիճակի առանձնահատկությունն այն է, որ կողմերն որպես միջնորդ ներգրավելով ԱՄՆ-ին կարող էին և պետք է տարաձայնությունները հարթելիս օգտագործեին խնդիրների լուծման այնպիսի մեթոդներ, որոնք կհասնեին բանակցային գործընթացի վերջնական փուլին։ Բայց ինչպես ասել է ԱՄՆ պետքարտուղար Բլինկենը վերջին պահին «ամենադժվար հարցերը» հանվեցին բանակցությունների սեղան և իրավիճակը գործնականում զրոյացվեց։ Արդյունքում, բանակցություններին հաջորդած կողմերի վերջնական հայտարարությունները նման են այն հայտարարությանը, որը տարածվել էր մայիսին նմանատիպ բանակցություններից հետո, թեև Բլինկենը խոսել և շարունակում է խոսել «զգալի առաջընթացի» մասին։ Բաքվի և Երևանի համար որպես խոչընդոտ մնում են նույն խնդիրները կապված սահմանի սահմանազատման, զորքերի դուրսբերման, ինչպես նաև Ստեփանակերտի և Բաքվի միջև երկխոսության միջազգային մեխանիզմի ստեղծման հետ։ Բայց հիմա խոսքը դրա մասին չէ։
Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման շուրջ բանակցությունները տեղի են ունենում գրեթե միաժամանակ տարբեր հարթակներում՝ ռուսական, եվրոպական և ամերիկյան։ Միևնույն ժամանակ, լիովին պարզ չէ, թե բանակցությունների որ ձևաչափն են նախընտրում կողմերը։ Ի սկզբանե պոկվելով մոսկովյան բանակցային հարթակից կողմերը զգալի դիվանագիտական մարաթոն անցկացրին արևմտյան «բեմում», բայց փակուղու մեջ հայտնվեցին։ Մինչև վերջերս թվում էր, թե Մոսկվային փոխարինած ԵՄ միջնորդական ջանքերը մոտ են հաջողության, և կողմերը խաղաղության պայմանագիր կստորագրեն։ Դա հետևում էր Հայաստանի և Ադրբեջանի պաշտոնական հայտարարություններից, թեև կողմերի մոտիվացիան միշտ չէ, որ ակնհայտ էր։ Ադրբեջանը հասկացրել է, որ իր համար նշանակություն չունի, թե որ հարթակում է բանակցելու և ստորագրելու համաձայնագիրը։ Բաքվի համար գլխավորն իր պահանջների կատարումն է։ Իսկ Երևանի գործողությունները ռացիոնալ բացատրություն չունեն, եթե հաշվի չառնենք նրա «հիասթափությունը» Մոսկվայի քաղաքականությունից։ Բայց փաստն այն է, որ հակամարտող կողմերը սահմանների սահմանազատման հարցով տարբեր հարթակներում բանակցություններով խճճվել են տարբեր դիվանագիտական բյուրոկրատական ընթացակարգերի մեջ, որոնք իրադարձությունների զարգացմանը զուգընթաց բացահայտում են խնդրի աճող բազմակողմանիությունն ու բարդությունը։
Դրա էությունն այն է, որ առաջին հերթին պարտադրված արագացված բանակցություններն ոչ մի լավ բան չեն խոստանում լինել հայկական շահերի համար։ Հայաստանին պետք չէ ներկայիս այն շտապողականությունն, որը տանում է երկրորդ կապիտուլյացիայի։ Երկրորդ հերթին ԱՄՆ-ը և ԵՄ-ն հնարավորություն ունեն խաղաղապահ ջանքերի քողի տակ տեղավորվել Անդրկովկասում։ Հայաստանն ակնհայտորեն խաղում է այդ շահերի վրա։ Այդ իսկ պատճառով ամերիկացիների միջնորդական առաքելությունը կարող է երկարաժամկետ լինել։ Հիշեցնենք, որ 2000-ականների սկզբին Վաշինգտոնի միակ ակտիվ նախաձեռնությունը Լեռնային Ղարաբաղի կարգավորման ուղղությամբ այն էր, որ ամերիկացիներն առաջարկեցին տարածքների փոխանակման ծրագիր. Ղարաբաղի շուրջ յոթ շրջանների վերադարձ Ադրբեջանին, Բաքուն ստանում է նաև Մեղրիի միջանցքը, Հայաստանն իր հերթին ստանում է Լեռնային Ղարաբաղը և Լաչինի միջանցքը։ Բայց կողմերը դրան չհամաձայնեցին. ադրբեջանցիների համար դա կնշանակեր Լեռնային Ղարաբաղի կորուստ, հայերի համար Իրանի հետ սահմանի այն մասի կորուստ, որը երկիրը կապում էր արտաքին աշխարհի հետ։
Այժմ, ուկրաինական ճգնաժամի և ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների սրման ֆոնին, Անդրկովկասը ռազմավարական նշանակություն է ձեռք բերել ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության համար, քանի որ կա նպատակ թուլացնել Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում։ ԱՄՆ-ը հավակնում է իրականացնել այնպիսի սցենար, երբ ռուս խաղաղապահները կարճաժամկետ հեռանկարում հեռանում են Լեռնային Ղարաբաղից, քանի որ Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը հակամարտության գոտում ամրապնդում է նրա դիրքերը ինչպես Ադրբեջանում, այնպես էլ ողջ տարածաշրջանում։ Ուստի Ադրբեջանի և Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորման խնդիրն ինտեգրվում է մեծ ռազմավարության և աշխարհաքաղաքականության մեջ։ Այդ իսկ պատճառով տպավորություն է ստեղծվում, որ Բաքուն և Երևանը «խաղալով» տարբեր քաղաքական հարթակներում բաց են թողել գլխավորը, և ընդամենը վերածվել տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական գալիք վայրիվերումների ստատիստների՝ արձանագրողների:
Եվ հետո: Ադրբեջանի և Հայաստանի անկախության վերականգնումից ի վեր նրանց միջև պետական սահման չի եղել։ Ուստի քննարկման ընթացքում անխուսափելիորեն տարաձայնություններ են առաջանալու։ Բացի այդ, խոսք է գնում Հայաստանի համար Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի ցավալի որոշման մասին, թեկուզ անգամ եթե այն դիտարկվի որպես «հայկական անկլավ»։ Դա կապված է ենթակառուցվածքային և իրավական բնույթի խնդիրների հետ, որոնք հնարավոր է լուծել միայն քաղաքական կամքի միջոցով։ Իսկ առայժմ Բաքվի և Երևանի հարաբերությունների կարգավորումը մոտ ապագայում քիչ հավանական է թվում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
