Ինչ կա Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պայմանավորվածությունների հետևում
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ng.ru-ն գրում է, որ մոտ ապագայում Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիր կարող է ստորագրվել, եթե Երևանը չդիմի կեղծիքների և նորից չփոխի իր դիրքորոշումը։ Այսպես մայիսի 28-ին հայտարարել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը Լաչինի բնակիչների հետ հանդիպման ժամանակ: «Այժմ, երբ Հայաստանն արդեն ճանաչել է մեր տարածքային ամբողջականությունը, խաղաղության պայմանագրի համար գործնականում ոչ մի լուրջ խոչընդոտ չկա,- պարզաբանել է նա, - խաղաղության պայմանագիրը պետք է հիմնված լինի միջազգային պայմանների վրա, պետք է բացվի Նախիջևան տանող ճանապարհը, եւ այնտեղից դուրս բերվեն հայկական բանակի ներկայացուցիչները, որոնք դեռ Ղարաբաղում են։ Տեղի բնակիչները, որոնք նախկինում եղել են Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (ԼՂՀ) վարչակազմի կառույցներում, պետք է հրաժարական տան, իսկ հետո կարող է ինչ-որ համաներում լինել»։
«Բոլորը քաջ գիտակցում են, որ այսօր մենք հնարավորություն ունենք ցանկացած գործողություն իրականացնել այս տարածաշրջանում»,- եզրափակել է Ալիևը նկատի ունենալով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ուժերի նկատմամբ իր բանակի ռազմական նշանակալի գերազանցությունը։
Ավելի վաղ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ Հայաստանը պատրաստ է ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղը որպես Ադրբեջանի մաս, եթե հայ բնակչության անվտանգությունն ապահովվի։ Փաստորեն, Երևանն ընդունել է այն իրականությունը, որը ձևավորվել է Լեռնային Ղարաբաղում վերջին պատերազմից հետո։ ԼՂՀ-ի ապագայի վերաբերյալ Հայաստանի դիրքորոշման նկատվող փոփոխությունը երկար սպասված երևույթ է։
Խորհրդային ժառանգությունը
Ադրբեջանը Խորհրդային Միությունից ավելի ուժեղ բանակ է ժառանգել, քան մյուս երկու Անդրկովկասյան հանրապետությունները։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նրա տրամադրության տակ է եղել 415 հիմնական մարտական տանկ, 558 հետևակի մարտական մեքենա, 389 զրահափոխադրիչ, 380 հրետանային համակարգ, 63 ինքնաթիռ և 8 ուղղաթիռ։
1993 թվականի սկզբին Հայաստանի զինված ուժերն ունեին ընդամենը 77 տանկ, 150 հետևակի մարտական մեքենա, 39 զրահափոխադրիչ, 160 հրետանային համակարգ, 3 ինքնաթիռ և 13 ուղղաթիռ։ Ղարաբաղյան առաջին պատերազմի արդյունքում Բաքուն ստիպված եղավ հաշտվել ոչ միայն նախկին ԼՂԻՄ-ի գրեթե ողջ տարածքի (բացառությամբ նրա աննշան հատվածի հյուսիսում), այլ նաև հարակից շրջանների հայկական վերահսկողության տակ անցնելու հետ։ Ինքը՝ Ադրբեջանը մարտերի ընթացքում կորցրել է 186 տանկ (160 Տ-72 և 26 Տ-55), 111 հետևակի մարտական մեքենա, 7 ինքնագնաց հրետանային համակարգ, 40 D-30 քարշակային հաուբից, 7 120 մմ ականանետ, 5 BM-21 հրթիռային համակարգ, առնվազն 12 ինքնաթիռ և 4 ուղղաթիռ: Բացի այդ, վնասումերի արդյունքում դուրս է գրվել 43 տանկ, 83 հետևակի մարտական մեքենա, 31 զրահափոխադրիչ, 43 հաուցից և ականանետ, 8 հրթիռային համակարգ։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, 23 T-72, 14 հետևակի մարտական մեքենա, 6 D-30 և 2 PM-38 է հայերից առգրավվել։ Ադրբեջանի կորցրած զրահատեխնիկայի և հրետանու զգալի մասը մարտունակ վիճակում է անցել հայերին և հիմք է հանդիսացել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (ԼՂՀ) բանակի զինման համար։
Գնումներ արտերկրներից
Ի տարբերություն Վրաստանի և Հայաստանի, Ադրբեջանը մեծ եկամուտներ է ունեցել նավթի և գազի վաճառքից։ Այնուամենայնիվ, 90-ականներին նա ռազմական տեխնիկա չի գնել։ Բացառություն են կազմել 150 հնացած T-55 տանկերը, որոնք Ուկրաինան է մատակարարել անմիջապես պատերազմի ժամանակ։ Նավթի գներն այն ժամանակ ցածր էին, երկիրը ներքին ցնցումներ էր ապրում և ստիպված էր բավարարվել խորհրդային մնացած տեխնիկայով։
21-րդ դարում իրավիճակը կտրուկ փոխվել է: Ադրբեջանում ներքին իրավիճակը կայունացել է, նավթը թանկացել է: Եվ եկամուտների աճը Բաքվի կառավարությանը դրդել է մտածել Ղարաբաղը ուժով հետ վերցնելու մասին: Երկիրը սկսել է զենք գնել։ Հիմնական մատակարարների շրջանակը արագ է որոշվել՝ Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս, Իսրայել, Թուրքիա և Հարավային Աֆրիկա։ Սակայն դարասկզբին առաջին ձեռքբերումները կատարվել են ոչ թե այդ երկրներում, այլ Բուլղարիայում (36 M-46 դաշտային հրանոթ), Վրաստանում (6 Սու-25 գրոհային ինքնաթիռ) և Սլովակիայում (1 Տ-72 տանկ): Տասնյակ Super Mushak ուսումնական ինքնաթիռներ են եղել Պակիստանից։
2005-2017 թվականներին Բելառուսը Ադրբեջանին մատակարարել է 153 T-72 տանկ, 60 ՀՄՏ-70, 90 D-30 և 26 2A36 հաուբից, 12 2S7 203 մմ-ոց ինքնագնաց հաուբիցներ, մինչև 10 Պոլոնեզ հրթիռային համակարգեր և 11 հարվածային Սու-25 ինքնաթիռ։
2002-2010 թվականներին Ուկրաինայից Ադրբեջանը ստացել է «Տոչկա» հրթիռային համակարգի 3 արձակման կայանք, 48 Т-72, 2 ՀՄՏ-1, 18 ՀՄՏ-80, 150 ԲՏՌ-70, 3 ԲՏՌ-3Ու (ուկրաինական այդ մեքենաների հետագա գնումներից Բաքուն հրաժարվել է), 73 ինքնագնաց հաուբից (54 2S1, 16 2S3, 3 2S7), 55 D-30, 72 100 մմ T-12 թնդանոթ, 85 120 մմ M-43 ականանետ, 12 Սմերչ հրթիռային համակարգ, առնվազն 10 հատ Strela-3 դյուրակիր զենիթային հրթիռային համակարգեր, 16 Միգ-29 կործանիչներ, 12 L-39 ուսումնական ինքնաթիռներ, 12 Մի-24 հարվածային ուղղաթիռներ և այլ զինատեսակներ։
Ուկրաինայում գնված Mi-24-ների մեծ մասը արդիականացվել է Հարավային Աֆրիկայում G ինդեքսի տարբերակով: Բացի այդ, հենց Ադրբեջանում հարավաֆրիկյան լիցենզիաներով, հավաքել է 60 «Matador» և 85 «Marauder» զրահամեքենաներ։
Ադրբեջանի սերտ համագործակցությունն էթնիկորեն կապված Թուրքիայի հետ, որը Հայաստանի «հավերժական» թշնամին է միանգամայն սպասելի է։ 2000 թվականին Բաքուն Անկարայից գնել է AV-25 պարեկային նավ։ Այնուհետև ադրբեջանական զինուժը ստացել է թուրքական 72 «Կոբրա» և «Շորլանդ» զրահամեքենա, ինչպես նաև 90 T-107, T-122 և T-300 հրթիռային համակարգեր, Բայրաքթար ընտանիքի առնվազն 12 մարտական անօդաչու թռչող սարք (ԱԹՍ) և զինամթերք նրանց համար:
Մյուս կողմից, Իսլամական Ադրբեջանի և Իսրայելի լայն ռազմատեխնիկական համագործակցությունը շատ անսովոր է թվում։ Վերջինս Բաքվին տեսնում է Թեհրանի նկատմամբ որոշակի աշխարհաքաղաքական հակակշիռ, բացի այդ, Ադրբեջանը պարզապես պատրաստ է մեծ գումարներ վճարել իսրայելական զենքի համար։
2009-2020 թվականներին Իսրայելը Ադրբեջանին մատակարարել է առնվազն 70 զրահամեքենա (այդ թվում՝ 10-ը՝ ինքնագնաց ATGM տարբերակով), 5 ATMOS-2000 155 մմ անիվավոր ինքնագնաց հաուբիցներ և 10 CARDOM 120 մմ ինքնագնաց ականանետեր, 18 մոդուլային «Links» հրթիռային համակարգեր և նրանց համար առնվազն 50 կառավարվող «Extra» հրթիռ, 4 «Lora» հրթիռային համակարգ, մի քանի հարյուր «Lakhat» և «Spike» (ներառյալ «Spike»-ի ամենաառաջադեմ տարբերակը) հակատանկային համակարգ, զենիթահրթիռային համակարգերի մարտկոց Barak-8, հարյուրավոր տարբեր անօդաչու թռչող սարքեր, ներառյալ առնվազն 100 «Հարոպ կամիկաձե» անօդաչու թռչող սարք և 250 «Skystriker»: Ըստ իսրայելական նախագծերի Ադրբեջանը կառուցել է 6 «Շալդագ» տիպի պարեկային նավ և OPV-62 նախագծի պարեկային նավեր զինված, մասնավորապես, «Սպայք» հրթիռներով։
Ի լրումն վերջին տարիներին սեփական զենքի մատակարարումների Իսրայելը արդիականացրել և վերավաճառել է Ադրբեջանին Չեխիայից և Սլովակիայից ստանալով 36 հատ 152 մմ անիվավոր ինքնագնաց «Դանա» հաուբից և 30 հատ 122 մմ RM-70 հրթիռային համակարգ:
Մոսկվան ևս եղել է Բաքվի համար զենքի գլխավոր մատակարար: 2007-2018 թվականներին Ադրբեջանը Ռուսաստանից գնել է 100 T-90S տանկ, 118 ՀՄՏ-3 տանկ, 70 ՀՄՏ-80A և 76 ՀՄՏ-82A, 18 Սմերչ հրթիռային համակարգ, 24 «Chrizantema-S» և մինչև 100 «Kornet» հակատանկային հրթիռային համակարգեր, մինչև 300 «Игла-С» դյուրակիր հակաօդային համակարգ, 24 Մի-35M հարվածային և 66 բազմանպատակային Մի-17 ուղղաթիռներ:
Հաղթանակը հեռանկարներ է ստեղծում
Ադրբեջանական զինուժի հաստատված կորուստները 2020 թվականի աշնանը կազմել են 29 տանկ (5 Տ-90, 24 Տ-72), 26 հետևակի մարտական մեքենա, 40 զրահափոխադրիչներ և զրահամեքենաներ, 1 Սու-25 գրոհային ինքնաթիռ, 2 Մի-17 ուղղաթիռ, 2 Բայրաքթար: Հնարավոր է, որ իրական կորուստներն ավելի մեծ են եղել, բայց, իհարկե, ոչ մի քանի անգամ շատ։ Բացի այդ, հայկական տեխնիկայի մի մասը կարող էր ընկնել ադրբեջանցիների ձեռքը, ինչը մասամբ փոխհատուցել է կորուստները։ Գլխավորն այն է, որ Ադրբեջանը ջախջախիչ պարտության է մատնել Հայաստանին՝ անելանելի դարձնելով ԼՂՀ մնացորդների վիճակը։
Ներկայումս նավատորմն է ներկայացնում Ադրբեջանի զինված ուժերի ամենաթույլ և հնաոճ ճյուղը։ Չնայած դրան, Ադրբեջանը լիովին ռազմական տեսակետից դոմինատում է Անդրկովկասում։ Ղարաբաղի մնացորդների վերադարձը ադրբեջանական բանակի համար ոչ այլ ինչ էր, քան «տեխնիկական խնդիր»։
Անդրկովկասում նոր պատերազմի դեպքում Ռուսաստանը, որը չափազանց շատ է ներգրավված ուկրաինական հակամարտության մեջ, դժվար թե խառնվի, մանավանդ որ Մոսկվան ցանկություն չի ունենա փրկել բացահայտ արևմտամետ Փաշինյանի ռեժիմին։ Միայն Իրանը կարող է խանգարել Ադրբեջանին (Թուրքիայի դաշնակիցին) վերջնականապես փակել Ղարաբաղի հարցը։ Բայց դա կարող է և չլինել:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
