Կկարողանա՞ն Հայաստանն ու Ադրբեջանը մոտ ապագայում խաղաղության պայմանագիր կնքել
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Profile.ru-ն գրում է, որ ներկայումս պարադոքսալ իրավիճակ է ստեղծվում հայ-ադրբեջանական կարգավորման շուրջ. Բոլորը բավականին հոգնել են այդ ամենից: Ադրբեջանը, ռազմական հաղթանակ տանելով, ձգտում է նոր ստատուս քվոյից վերացնել բոլոր երկիմաստությունները։ Պատահական չէ, որ Իլհամ Ալիևի փոխզիջումների մասին հայտարարությունները փոխարինվում են Երևանի և Ստեփանակերտի վերաբերյալ ահեղ փիլիսոփայություններով: Օրինակ մայիսի 28-ին Ալիևը չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իշխանություններից պահանջեց «աղբամանը նետել բոլոր կեղծ պետական ատրիբուտները»։ Բաքուն չի ցանկանում հավերժ բանակցություններով հակամարտության նոր սառեցում:
Ադրբեջանի ռազմավարական դաշնակից Թուրքիան նույնպես ցանկանում է որքան հնարավոր է շուտ դադարեցնել հակամարտությունը։ Ամենադժվար պայքարում նոր ժամկետով վերընտրված Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի համար Եվրասիայում թուրքական ազդեցության զարգացումը ոչ միայն ազգային, այլ նաև անձնական հեղինակության խնդիր է։ ԵՎ նա արդեն հայտարարել է «Թուրքիայի դարի» սկիզբը, և միանգամայն պարզ է, որ այդ «հոյակապ դարում» նա Հայաստանի հետ «հարաբերությունների կարգավորումը» տեսնում է իր պայմաններով, որոնց թվում առաջնային է ադրբեջանական «տարածքային ամբողջականությունը»։
Պարադոքսալ է, բայց Նիկոլ Փաշինյանը ցանկանում է ազատվել ղարաբաղյան բեռից ոչ պակաս, քան Ալիևն ու Էրդողանը։ Եվ բանն ամենևին այն չէ, որ նա «կաշառվել է թյուրքական շրջանակների կողմից», ինչպես պնդում են ընդդիմադիրներն ու վարչապետին քննադատողները։ Փաշինյանը չի կարող չտեսնել, որ հայ հասարակությունը նույնպես հոգնել է հակամարտությունից: Օրեցոր նա ավելի ու ավելի է արտահայտում իր ցանկությունը Բաքվին զիջումների գնալու հարցում, բայց դա զանգվածային բողոքի ցույցեր չի առաջացնում ո՛չ Երևանում, ո՛չ մարզերում։ Միաժամանակ Փաշինյանը հասկանում է, որ քանի դեռ հանրային աջակցության ռեսուրս ունի (թեկուզ «նախկինների» մերժման հիման վրա), կարող է գնալ զիջումների։ Մյուս այլ դեպքերում, տնտեսության և սոցիալական ոլորտի խնդիրներին զուգահեռ, նրան կհիշեցնեն նաև «Արցախի հանձնումը»։
Հայաստանի ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանն այժմ կենտրոնացած է Ուկրաինայի վրա, և Կովկասում «երկրորդ ճակատի» բացումն ակնհայտորեն չի բխում Կրեմլի շահերից։ Ընդհակառակը, Մոսկվան պատրաստ է գնալ որոշակի զիջումների, օրինակ է Վրաստանի հետ վիզային ռեժիմի վերացումը և նրա հետ ուղիղ չվերթների վերականգնումը։ Իսկ ղարաբաղյան ուղու վրա Ռուսաստանը կգերադասեր այնպիսի խաղաղ լուծումը, որտեղ կխաղար հիմնական մոդերատորի դերը: Ռուս դիվանագետներից շատերը խոստովանում են, որ իրենք պատրաստ չեն լինել ավելի շատ հայ կամ ադրբեջանցի, քան հենց այդ երկրների քաղաքացիներն են։
Արևմուտքը դեմ է Ռուսաստանին, և այդ պատճառով ԱՄՆ-ը և ԵՄ-ն կցանկանային արագ փակել հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատմությունը։ Ճիշտ է, նրանք որպես վերջնական նպատակ տեսնում են տարածաշրջանում ռուսական ներկայության վարկաբեկումը, իսկ որպես առավելագույն ծրագիր Անդրկովկասից Ռուսաստանի դուրս մղելն է։
Թեհրանը նույնպես իր խաղն է խաղում Կովկասում։ Բայց այդ տարածաշրջանը նրա համար ավելի քիչ կարևոր է, քան Մերձավոր կամ Միջին Արևելքը, և, հետևաբար, Իրանի համար հայկական և ադրբեջանական ուղղություններով ռիսկերի կասեցումը երաշխիք է նրա, որ նա չի շեղվի Սիրիայից, Եմենից կամ Աֆղանստանից։
Այսպիսով, տարբեր դրդապատճառներով և պատճառներով բոլորը, ովքեր ինչ որ կերպ ներգրավված են Բաքվի և Երևանի միջև հակամարտության մեջ, ցանկանում են շուտափույթ խաղաղություն։ Բայց հենց Անդրկովկասի համար «հեռավոր գեղեցիկ» ապագայի մասին կարծիքների ու մեկնաբանությունների տարբերության պատճառով հակամարտության ավարտը ազդարարող համաձայնագրի պատրաստումը ձգձգվում է։ Անգամ եթե նման փաստաթուղթ վաղ թե ուշ հայտնվի՝ խաղն այնուամենայնիվ կշարունակվի։
Քաղաքական գործիչների և դիվանագետների համար ընդունված չէ հրապարակայնորեն քննարկել խաղաղ կարգավորման որոգայթները։ Նրանց համար ավելի հեշտ է ասել, որ կողմերը մոտեցել են, բայց դեռ կան «չլուծված հարցեր»։ Մինչդեռ փորձագիտական մակարդակում պետք է հաշվի առնել ղարաբաղյան հավասարման որոշ փոփոխականներ։ Իսկապես, խաղաղ գործընթացը բավականին լուրջ ազդակներ է ստացել։ Սակայն չպետք է մոռանալ, որ դրանք տրվել են Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի ավարտից հետո։ Եթե դա տեղի չունենար, և եթե դրան չհետևեր տարածաշրջանային ստատուս քվոյի արմատական վերափոխում, դիվանագիտական արագացում դժվար թե տեղի ունենար։
2020 թվականին Ադրբեջանը ապացուցեց, որ Ղարաբաղի հարցը կարող է լուծվել ուժային ճանապարհով:
Նիկոլ Փաշինյանի հակառակորդները մեղադրում են «Արցախը Հայաստան է, և վերջ» հայտարարության լիակատար սխալ լինելու մեջ, իսկ ներկայումս Բաքվին զիջումների գնալու պատրաստակամության մեջ։ Բայց Հայաստանի վարչապետի նման համակերպման աղբյուրը 2020 թվականի ռազմական աղետն է։ Երևանի նահանջը բացատրվում է ոչ թե վիճելի հողերի սեփականության վերաբերյալ նրա պատկերացումներով կամ խաղաղության ոլորտում առաջատար ճանաչվելու ցանկությամբ, այլ ռազմական թուլությամբ և ռեսուրսների (նյութական, դիվանագիտական, արտաքին աջակցություն) բացակայությամբ:
Հռետորական հարց. արդյո՞ք բարձր է հայկական կողմի մոտիվացիան կնքել խաղաղության պայմանագիր, որը կդառնա 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի յուրօրինակ անալոգը։ Այն ժամանակ Հայաստանը, որպես «առաջին հանրապետություն», պատերազմում պարտվեց Թուրքիային և մեծամասամբ վերածվեց «երկրորդ հանրապետություն» «խորհրդայինացման» շնորհիվ, որը փաստացի փրկեց պետությունը և հայերի ազատությունը։
Այն պայմաններում, երբ կռվելու հնարավորություն չկա, իսկ ուրիշի պայմաններին համակերպվելը հեղինակության տեսանկյունից այնքան էլ ձեռնտու չէ, օգտագործվում են դիվանագիտական «կարթեր», ինչպես օրինակ Բաքվի հետ ղարաբաղցի հայերի ուղիղ երկխոսության առաջարկը (առանց պաշտոնական Երևանի հետ կապի) կամ «միջանցք» կամ «ճանապարհ» տերմինաբանական վեճը տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հարցում։ Օգտագործելով այդ «կարթեր»-ը կարելի է խաղաղության գործընթացը ներկայացնել ոչ թե որպես Ադրբեջանի ռազմական հաղթանակի պաշտոնական հաստատում, այլ բովանդակալից քննարկման արդյունք։ Դրանում շահագրգռված է ոչ միայն Երևանը, այլ նաև կարգավորման գործընթացում ներգրավված մյուս կողմերը:
Հետխորհրդային հակամարտությունները մինչ այժմ լուծվել են կա՛մ ուժով, կա՛մ վիճելի կարգավիճակի «սառեցմամբ»՝ մինչև ավելի լավ ժամանակներ։ Իհարկե, ուժի գործոնի կիրառումը կարող է լրացվել բանակցություններով և որոշ ոչ պաշտոնական պրակտիկաների ձևավորմամբ, բայց առանց դրա, մեծ հաշվով, հնարավոր չէ պատերազմական վիճակից անցնել թեկուզ անկայուն խաղաղ վիճակի։ Ըստ նմանատիպ ալգորիթմների հետհարավսլավական տարածքը նույնպես «խաղաղացվեց»: Բայց այնտեղ գործնականում մրցակցություն չկար խաղաղ կարգավորման մոդերատորների միջև, իսկ Եվրասիայում ներկայումս շատ են նրանք, ովքեր ցանկանում են յուրովի ավարտել ԽՍՀՄ փլուզման գործընթացը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
