«Նեոօսմանիզմն ու Հայաստանը Ղարաբաղը հանձնելու համատեքստում»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ritmeurasia.org-ը գրում է, որ վերջերս Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանը միանգամայն անկեղծորեն ասել է, որ Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, որը ներառում է նաև Լեռնային Ղարաբաղը, բայց պայմանով, որ ապահովվի հայ բնակչության անվտանգությունը։ Միաժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի հայերի իրավունքների և անվտանգության հարցը պետք է քննարկվի Բաքու-Ստեփանակերտ ձևաչափով։ Երևանից արված այդ հայտարարությունը օրգանապես լրացվել է Բաքվից։ Իլհամ Ալիևն ասել է, որ տարածաշրջանում ապրող հայերը պետք է ընտրեն. ընդունե՞լ Ադրբեջանի քաղաքացիությունը, թե՞ ապրելու այլ տեղ փնտրել։ Արցախի բնակիչների բացարձակ մեծամասնության համար դա նշանակում է էթնիկական հատկանիշներով վտարում, այսինքն էթնոցիդ։
Թուրքիայի բնակչության գրեթե կեսը (ավելի քան 48%) կարծում է, որ 2023 թվականին վերջապես ավարտվում է հարյուր տարի առաջ Լոզանի խաղաղության պայմանագիրը, ըստ որի Օսմանյան կայսրությունը զրկվել էր իր տարածքների զգալի մասից։ Բաքուն, թուրքերի աջակցությամբ, կարող է վերջ դնել դրան՝ վերահսկողության տակ վերցնելով Լաչինի միջանցքը, որն այսօր գոյություն ունի միայն Ռուսաստանի խաղաղապահների շնորհիվ։ Բայց Ղարաբաղի տարածքում նրանց մնալը սահմանափակվում է հինգ տարով, և փաստ չէ, որ պայմանագիրը երկարաձգվի։
Այժմ առանցքային հարցը վերաբերում է Սյունիքի միջանցքին (Զանգեզուր), Հայաստանի հարավային տարածքին, որը բաժանում է Նախիջևանի տարածաշրջանը Ադրբեջանից։ Փաշինյանը փորձում է ամրագրել դրա պատկանելությունը Հայաստանին, ինչը Բաքուն և Անկարան այժմ դիտարկում են որպես ժամանակավոր երևույթ։ Ուստի ներկայիս նեոօսմանիստները կարող են ըմբռնումով վերաբերվել Փաշինյանի Արցախի հանձնման մասին հայտարարությանը, բայց ոչ ավելին։ Նեոօսմանիստների շնորհիվ Ադրբեջանն այսօր ունի պատերազմում հաղթողի կարգավիճակ և ցանկանում է ամրապնդել ձեռք բերված արդյունքները, իսկ եթե հնարավոր է՝ զգալիորեն ավելացրեք դրանք:
Թուրքիան շահագրգռված է վերահսկողություն սահմանել Նախիջևանի և Ադրբեջանի միջև ընկած հատվածում, որպեսզի կտրի Հայաստանը Իրանի հետ սահմանից և ապահովի ուղիղ ցամաքային միջանցք դեպի Ադրբեջան։ Գաղտնիք չէ, որ Վաշինգտոնը նույնպես շահագրգռված է հյուսիսից Իրանի վրա ճնշում գործադրելու համար հենակետ ստեղծելու հարցում: Ուստի ԱՄՆ-ը խաղում է Թուրքիայի հետ, որին նաև հովանավորվում է Բրիտանիան։ Միևնույն ժամանակ, պաշտոնական Երևանը չգիտես ինչու ԱՄՆ-ը (Վաշինգտոն) և ԵՄ-ն (Փարիզ) ընկալում է որպես հակամարտության դեպքում Թուրքիայից պաշտպանություն։
Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի ներկայիս հետախուզական ղեկավարության ներկայացուցիչները անմիջականորեն են ծանոթ թուրքական վերնախավին և նրա նեոօսմանյան նկրտումներին: Այդ թվում այն պատճառով, որ իրենք են ստեղծել ու պատրաստել նրանց։ Նրանց շնորհիվ է, որ Անկարան հայտարարում է, որ իրենք Ադրբեջանի հետ մեկ երկիր և մեկ ժողովուրդ են, իսկ ադրբեջանցի Ալիևը կտրուկ ավելացնելով գազի մատակարարումները Թուրքիա միաժամանակ թուրք Էրդողանից օրհնություն և փող է ստանում Հայաստանի հետ հարաբերությունները սրելու համար։
Հայաստանն այսօր փնտրում է արտաքին հովանավորի, որը կարող է երաշխավորել իր ամբողջականությունը։ Ով նման երաշխիքներ տա դաշնակից կհայտարարի։ Հայտնի պատճառներով Փաշինյանի արևմտամետ ռեժիմը չի ցանկանում Ռուսաստանին ընդունել որպես երաշխավոր։ Հետևաբար փնտրվում են երաշխավորներ կողքից։ Բացի ամերիկացիներից, մեծ հույսեր կան ֆրանսիացիների և այլ եվրոպացիների հետ։ Նրանք, սակայն, Սյունիքի մարզում ունեն իրենց սեփական հետաքրքրությունը:
Հայաստանի այդ հարավային վարչական միավորը մեծ նշանակություն ունի հավաքական Արևմուտքի համար, քանի որ, բացի ՌԴ ԶՈՒ զորախմբից (Կապանում, Մեղրիում և Սիսիանում), այնտեղ է գտնվում նաև Իրանի հյուպատոսությունը (Կապանում)։ Ավելի կարևոր է այն, որ հենց Սյունիքի մարզի հարավում է ընթանում Զանգեզուրի միջանցքի նախագիծը (որտեղ հիմա ուղղված են Բաքվի և Անկարայի հայացքները), և որով Արևմուտքը հատկապես է հետաքրքրված խոստացող տնտեսական և աշխարհաքաղաքական հեռանկարներով: Ուստի ԵՄ-ն կենտրոնացել է ներդրումների վրա Հայաստանի հարավի այն տարածքում, որտեղ նախատեսվում է ստեղծել միջանցքը: «Կայուն Սյունիք. Եվրոպայի թիմ» ծրագիրը, որն իբր ուղղված է բնակիչների սոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելավմանը, նպատակ ունի նախապատրաստել ենթակառուցվածքներ Զանգեզուրի միջանցքի բացման համար։ Ոչ Ֆրանսիան, ոչ էլ ամբողջ Արևմուտքը շահագրգռված չեն Հայաստանի ու Արցախի բարգավաճմամբ կամ խաղաղությամբ։ Նրանց համար շատ ավելի կարևոր է ապահովել իրենց համար առավել բարենպաստ պայմաններ սեփական շահերն իրականացնելու համար։ Եվ դա արվում է հենվելով նեոօսմանական նկրտումներ ունեցող ՆԱՏՕ-ի թուրք անդամների վրա, որոնք այժմ նոր թափ են ստանում, այդ թվում Լոզանի խաղաղության պայմանագրի ավարտի պատճառով: Արևմտյան երկրների համար դա ավելի հետաքրքիր հեռանկար է, քան հայերին օգնելը։ Եվ, իհարկե, շատ ավելի շահավետ:
Բացի այդ, Արևմուտքը նեոօսմանականներին նաև այլ նպատակների է մղում, որոնք են Ռուսաստանին Անդրկովկասից մեղմորեն դուրս մղելը և առավելագույն բարենպաստ դիրք գրավելը Կենտրոնական Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում, ինչպես նաև թուրքական (հետևաբար ՆԱՏՕ-ի) ազդեցության ապահովումը ռուսական Վոլգայի և «Մեծ Թուրանի» թյուրքալեզու տարածքներում։
Եվ այդ ամբողջ ընթացքում բուն Հայաստանում իրավիճակը գնալով ավելի է լարվում։ Նեոօսմանականների արտաքին ոտնձգությունների և ներքին ցնցումներից ապակայունացման վտանգները անընդհատ աճում են։ Երևանում շարունակվում են զանգվածային ցույցերը, դժգոհների թիվը շարունակում է աճել, մարդիկ բարիկադում են փողոցները, կազմակերպում «նստացույցներ»։ Ժամանակ առ ժամանակ բախումներ են տեղի ունենում ցուցարարների և ուժայինների միջև։ Այս և նմանատիպ իրավիճակներում, որոնց թիվը միայն կբազմապատկվի, շատ կարևոր է, թե նման գործողություններին ինչպես կարձագանքի Փաշինյանի ռեժիմը։ Եթե նա փորձի ուժով ճնշել և ցրել բողոքի ակցիաները, ապա կբախվի զայրացած քաղաքացիների անմիջական արձագանքին, ինչը կարող է հանգեցնել ծայրահեղ անկանխատեսելի հետևանքների։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
