Հաղթանակի և աղետի միջև. ու՞ր են հասել Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության բանակցությունները
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Kommersant.ru-ն գրում է, որ մայիսն աննախադեպ է ստացվել Բաքվի և Երևանի միջև շփումների ինտենսիվության առումով։ Պատերազմող երկրներն ամբողջ ամիս չեն դադարեցրել բանակցային մարաթոնը ԱՄՆ-ում, ԵՄ-ում և Ռուսաստանում։ Բայց կողմերի հայտարարությունները հույսեր չեն ներշնչում խաղաղության պայմանագրի շուտափույթ ստորագրման վերաբերյալ։ Բաքուն հաստատակամ է օրինականացնել հաղթանակը Հայաստանի հետ պատերազմում, Երևանի համար խնդիրն անխուսափելի թվացող զիջումները նվազագույնի հասցնելն է։
Մայիսի 19-ին Մոսկվայում բանակցություններ են տեղի ունեցել Ադրբեջանի, Հայաստանի և Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարների միջև։ Դրանք ոչ առաջինն են, ոչ վերջինն այս ամսվա ընթացքում։ Չի բացառվում Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների հանդիպումը։ Ինչպես գիտեք, մայիսի 24-25-ը Մոսկվայում տեղի կունենան միջոցառումներ ԵԱՏՄ հովանու ներքո, այդ թվում Բարձրագույն տնտեսական խորհրդի նիստ, որի կազմում ընդգրկված են ԵԱՏՄ երկրների ղեկավարները։ Դրան որպես միության անդամ երկրի ներկայացուցիչ մասնակցում է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։
Ռուսաստանի պետական կառույցներում «kommersant.ru»-ի զրուցակցի խոսքով Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևին հրավիրել են մասնակցելու միջոցառումներին որպես հյուր, Բաքուն ԵԱՏՄ-ի կազմում չէ։ Նախկինում հայկական կողմը դեմ էր պարոն Ալիևի ներկայությանը, իսկ այժմ առարկություններ չկան։ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Ռուսաստանը առաջարկել է մայիսի 25-ին անցկացնել Ադրբեջանի, Հայաստանի և Ռուսաստանի ղեկավարների եռակողմ գագաթնաժողով, և Երևանն ընդունել է առաջարկը։ Ճիշտ է, Դմիտրի Պեսկովը զգույշ է խոսել նշելով, որ Կրեմլն ակնկալում է, որ պարոնայք Ալիևն ու Փաշինյանը այդ օրը կլինեն Ռուսաստանի մայրաքաղաքում։
Ադրբեջանի և Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարները, ինչպես նաև երկրների ղեկավարներն արդեն հանդիպել էին այս ամսվա սկզբին։ Մայիսի սկզբին պարոն Բայրամովը և Միրզոյանը Վաշինգտոնում են բանակցություններ վարել, Իլհամ Ալիևն ու Նիկոլ Փաշինյանը մայիսի 14-ին հանդիպել են Բրյուսելում, հունիսի 1-ին Քիշնևում կայանալիք Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի ժամանակ պարոնայք Ալիևն ու Փաշինյանը կրկին կհանդիպեն։
Այդ ընթացքում Մոսկվան փորձում է իր միջնորդական ներդրումն ունենալ ինչպես Բաքվի և Երևանի հարաբերությունների կարգավորման, այնպես էլ ղարաբաղյան խնդրի լուծման գործում։ Խնդիրը հեշտ չէ, թեկուզ միայն այն պատճառով, որ Ադրբեջանի տեսանկյունից Ղարաբաղի խնդիր այլևս չկա։ Բաքուն այն լուծված է համարում 2020 թվականի պատերազմի արդյունքում։ Ադրբեջանական կողմի տեսանկյունից անհրաժեշտ է լուծել հայ բնակչության առկայության հարցը Ադրբեջանի տարածքի այն հատվածում, որը դեռ ամբողջությամբ չի գտնվում իր վերահսկողության տակ։
Սերգեյ Լավրովը Մոսկվայում կայացած հանդիպումից հետո առանձին նշել է, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագրի կնքման առաջընթացը կապված է այլ հարցերում առաջընթացի հետ: Նա ընդգծել է, որ հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հարցում «կողմերն արդեն մոտ են վերջնական համաձայնության»։ Բանակցություններին մոտ կանգնած ««kommersant.ru»»-ի զրուցակիցը հաստատել է, որ այս թեմայի շուրջ «մանրամասն մշակվել են շատ բաներ»։ Բայց, նրա խոսքով, հայկական կողմը մտահոգություններ ունի, որոնք պետք է լուծվեն բանակցություններում։ Որպես օրինակ նա բերել է Նախիջևանի հետ դեռևս չբացված շփումը, Երևանը մտավախություն ունի, որ կխախտվի իր ինքնիշխանությունը։ Բաքուն չի թաքցնում իր վրդովմունքն առ այն, որ կապի ապաշրջափակման խնդիրն առաջ չի շարժվում։ Եվ այլընտրանքային դիվանագիտությունը ուղեկցում է ուժի ցուցադրմամբ:
Այդպես եղավ Հայաստանն ու Ղարաբաղը կապող Լաչինի միջանցքում ադրբեջանական հսկիչ անցակետի տեղադրման դեպքում, որի հայտնվելը քննադատությունների բուռն տեղիք տվեց, այդ թվում Արևմուտքից։ Սակայն դա չազդեց Ադրբեջանի վրա, որը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս Բաքվի իր որոշումները առաջ մղելու պատրաստակամությունը և արտաքին ճնշման նկատմամբ իր անընկալությունը: Նպատակը պարզ է. 2020 թվականի հաղթանակը, որն արմատապես փոխել է իրավիճակը տարածաշրջանում, պետք է վերջնական տեսքի բերվի և ապահովվի իրավաբանորեն պարտադիր փաստաթղթերով։ Քանի դեռ դա տեղի չի ունեցել, այս հաղթանակը կիսատ է թվում։
Սակայն ասել, որ գործընթացն ընդհանրապես տեղից չի շարժվում, նույնպես անհնար է։ Դրա մասին են վկայում հայտարարությունները, որոնք դիտորդներն ընկալում են որպես Հայաստանի իշխանությունների հասունացած կամ առնվազն հասունացող պատրաստակամություն հաշտվելու Ղարաբաղի կորստի փաստի հետ։ Նման հայտարարությունների թվում են Շառլ Միշելի խոսքերն այն մասին, որ Ադրբեջանը և Հայաստանը Բրյուսելում վերջին բանակցությունների ժամանակ «հայտնել են իրենց միանշանակ հավատարմությունը 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրին և, համապատասխանաբար, Հայաստանի տարածքային ամբողջականությանը 29,8 քառ. կմ և Ադրբեջանը՝ 86,6 քառ. կմ»: Շատերը դա ընկալեցին որպես Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ Բաքվի ինքնիշխանությունը ճանաչելու Երևանի պատրաստակամությունը:
Ժողովրդավարության և անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնի ղեկավար, քաղաքագետ Տիգրան Գրիգորյանը դժվարանում է ասել, թե արդյոք Բաքվի և Երևանի ինտենսիվ բանակցությունների վերջը կլինի խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։
«Ակտիվ դիվանագիտական աշխատանք կա հատկապես արևմտյան երկրներից, սակայն կողմերի միջև լուրջ տարաձայնություններ կան երեք հիմնական ուղղություններով։ Խոսքը, մասնավորապես, Ստեփանակերտի և Բաքվի միջև միջազգային դերակատարների ներգրավմամբ երկխոսություն ստեղծելու մասին է։ Այդ հարցում կողմերի դիրքորոշումները հակադիր են, դա «կարմիր գիծ» է թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի համար։ Դժվար է փոխզիջում գտնել այդ հարցում»,- «kommersant.ru»-ին տված հարցազրույցում ասել է պարոն Գրիգորյանը: Հայաստանի համար մեկ այլ զգայուն խնդիր, նրա խոսքերով, երաշխավորի ինստիտուտն է, որը պետք է ապահովի համաձայնագրի իրականացումը, եթե այն ստորագրվի։
Տիգրան Գրիգորյանը Մոսկվայում ԱԳ նախարարների և երկրների ղեկավարների մակարդակով բանակցությունները համարում է Ռուսաստանի փորձ նշելու իր միջնորդական դերը Վաշինգտոնի և Բրյուսելի միջնորդական ջանքերի կտրուկ ակտիվացման ֆոնին։
«Ռուսաստանը և Արևմուտքը կարող են նույն դիրքորոշումները ունենալ երկու ուղղություններով՝ սահմանի սահմանազատման և հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հարցում, իսկ Արցախի հարցում նրանց դիրքորոշումները տարբերվում են։ Ռուսաստանը շահագրգռված է ստատուս քվոյի պահպանմամբ, իսկ Արևմուտքը ինչ-որ համապարփակ լուծումներ է փնտրում, ինչը քիչ հավանական է»,- պարզաբանել է Տիգրան Գրիգորյանը։
Վերլուծաբան Դավիթ Արությունովն իր հերթին վստահ է, որ Հայաստանի իշխանությունները հետևողականորեն իրականացնում են Ադրբեջանի հետ Բաքվին զիջումների միջոցով խաղաղության հասնելու ռազմավարությունը։
«Հայկական կողմից հնարավոր զիջումների խորության աստիճանը և համաձայնության հասնելու տեխնիկական կողմը, այլ ոչ թե խաղաղության պայմանագրի կնքման բուն ընթացքն է մնում հարցականի տակ,- «kommersant.ru»-ին ասել է պարոն Արությունովը,- Միևնույն ժամանակ պաշտոնական Երևանի գործողությունները նաև օբյեկտիվորեն արտացոլում են տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության իրավիճակը, ինչպես նաև տարածաշրջանում հիմնական խաղացողների և միջնորդների միաձայնությունը հօգուտ խաղաղության պայմանագրի կնքման»։
Հայկական կողմը, նշել է վերլուծաբանը, բանակցությունների ընթացքում, հավանաբար, փորձում է նվազագույնի հասցնել զիջումները, բայց միևնույն ժամանակ ակնհայտ է տարաձայնությունները հաղթահարելու միտումը, ինչպես նաև միջնորդների ճնշումն այս ուղղությամբ։
Փորձագետը նշել է, որ Հայաստանի ներսում թեկուզ զիջումների գնով Ադրբեջանի հետ խաղաղության հասնելու իշխանությունների ձգտումից դժգոհությունը ունի զգալի սոցիալական հիմք։ «Սակայն բնակչության մի բավականին զգալի հատված հեռու է մնում այդ հարցում ակտիվ դիրքորոշում արտահայտելուց, ինչը և հեշտացնում է Հայաստանի իշխանությունների վիճակը»,- նշել է պարոն Արությունովը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
