Փաշինյանի հայտարարությունը վկայում էր Կարսի պայմանագիրը ճանաչելու Հայաստանի պատրաստակամության մասին
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Kavkaz-uzel.eu-ն գրում է, որ Հայաստանի հրաժարումը Թուրքիայի և Ադրբեջանի նկատմամբ տարածքային հավակնություններից, որը Նիկոլ Փաշինյանն անվանել է որպես տարածաշրջանում խաղաղության պայման, կարծես պատրաստակամություն է ճանաչելու 1921 թվականի Կարսի պայմանագիրը, «kavkaz-uzel.eu»-ի հետ զրույցում մատնանշել են հայ քաղաքագետները։
Ապրիլի 18-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը Հայաստանից պահանջել է պաշտոնապես ճանաչել Ղարաբաղը որպես Ադրբեջանի մաս։ Նույն օրը ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խորհրդարանում հայտարարել է, որ Հայաստանը Պրահայում և Սոչիում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների հիման վրա պատրաստ է ճանաչել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը Ադրբեջանական ԽՍՀ սահմաններում, տարածաշրջանում խաղաղությունը հնարավոր է, եթե ճանաչվի Հայաստանի սեփականության իրավունքը 29,8 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի` Խորհրդային Հայաստանի տարածքի նկատմամբ։
Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Հայաստանը տարածքային պահանջներ չի ներկայացրել Թուրքիային, և Նիկոլ Փաշինյանը «նոր բան չի ասել», «kavkaz-uzel.eu»-ի թղթակցին ասել է թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանը։ «Հայաստանի և Թուրքիայի միջև կան խնդիրներ, որոնք կարող են լուծվել հարաբերությունների զարգացմանը զուգահեռ, սակայն Թուրքիան հանդես է գալիս նախապայմանների դիրքերից, մասնավորապես 1915-1923 թվականներին Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից հրաժարման և Կարսի պայմանագրի ճանաչմանումից»,- ասել է նա:
1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում Թուրքիայի և ՌՍՖՍՀ ներկայացուցիչները ստորագրել են «բարեկամության և եղբայրության պայմանագիր», որով հաստատվել են Թուրքիայի և ԽՍՀՄ հյուսիսարևելյան սահմանները։ Այսպիսով, Արևմտյան Հայաստանը (Կարսի մարզը, Սուրմալիի գավառները և Արարատ լեռը) հանձնվել են Թուրքիային, իսկ Նախիջևանը դրվել է Խորհրդային Ադրբեջանի պրոտեկտորատի տակ։ Նույն թվականին այդ պայմանագրի հիման վրա Հայաստանի կառավարությունը, Ռուսաստանի ճնշման տակ, Կարսում ստորագրել է պայմանագիր, որով հրաժարվել է Թուրքիայի նկատմամբ տարածքային պահանջներից։ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև բարիդրացիական հարաբերությունները հնարավոր են, եթե Թուրքիան ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը և համաձայնի փոխհատուցել Կարսի պայմանագրով պատճառված վնասը, ավելի վաղ «kavkaz-uzel.eu»-ին ասել է քաղաքագետ Անդրիաս Ղուկասյանը։
Եթե լինի բանաձև, որով Թուրքիան կհրաժարվի ճնշումներից, ապա հայ-թուրքական հարաբերությունները կարող են կարգավորվել, կարծում է Սաֆրաստյանը։ «Հարցն այն է, թե Թուրքիան արդյո՞ք համաձայն է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել և բացել սահմանը, եթե Թուրքիան շարունակի նախապայմաններ առաջ քաշել, ապա կասկածելի է, որ հարաբերությունները կկարգավորվեն»,- ընդգծել է թուրքագետը։
Եթե 29800 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մասին Փաշինյանի հայտարարությունը կարելի է անվանել Կարսի պայմանագիրը ճանաչելու պատրաստակամություն, ապա Հայաստանի ոչ մի կառավարություն չի հրաժարվի Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից, հավելել է Սաֆրաստյանը։
Միջազգային հանրությունը Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման մերժումը կդիտարկի որպես պարտադրանք, կարծում է քաղաքագետ Անդրիաս Ղուկասյանը։ «Ցեղասպանությունը ճանաչել են տասնյակ երկրներ, մասնավորապես՝ ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան: Հայաստանի մերժումը միջազգային սկանդալ կառաջացնի: Հայաստանի իշխանությունները բարձրաձայնում են թուրքական նարատիվը, որ եթե Հայաստանը հրաժարվի ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից, ապա Հայաստանի քաղաքացիները. լավ կապրեն»,- ասել է նա «kavkaz-uzel.eu»-ի թղթակցին։
Քաղաքագետը շեշտել է, որ համազգային նշանակության հարցերի շուրջ շահարկումները բացառելու համար, ինչպիսիք են 1915-1923 թվականների Հայոց ցեղասպանությունը և Առաջին Հանրապետության ճակատագիրը, անհրաժեշտ է Սահմանադրությամբ ամրագրել Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը, ինչպես նաև Կարսի պայմանագրի մերժումը: «Մեզ անհրաժեշտ են պատմականորեն ճանաչված այնպիսի կարևոր փաստերի իրավական պաշտպանություն, ինչպիսիք են Հայոց ցեղասպանությունը և Հայաստանի օկուպացիան քեմալական Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի կողմից, որի արդյունքում Հայաստանը կորցրեց իր ինքնիշխանությունը և պարտադրվեց ստորագրել Կարսի անօրինական պայմանագիրը»,- բացատրել է Ղուկասյանը: Ըստ նրա Սահմանադրության մեջ այդ դրույթների առկայությունը կվերացնի հայ քաղաքական գործիչներից որևէ մեկի ազգային շահերը շահարկելու գայթակղությունը։
Իր հերթին քաղաքագետ Արմեն Հովհաննիսյանը կարծում է, որ ոչ մի հայ քաղաքական գործիչ չի խոսի Կարսի պայմանագրի վավերացման մասին։ «Փաշինյանը խոսում է խորհրդային սահմանների մասին, բայց անուղղակիորեն վկայակոչում է Կարսի պայմանագիրը, ով էլ լինի իշխանության ղեկին, կխուսափի Կարսի պայմանագրի ուղղակի հիշատակումից»,- «kavkaz-uzel.eu»-ի թղթակցի հետ զրույցում ասել է նա։
Քաղաքագետի կարծիքով, հայ-թուրքական հարաբերությունները լավագույն դեպքում կարող են լինել «հունա-թուրքական հարաբերությունների մակարդակում»։ «Սահմանը կբացվի, հնարավոր է, որ Հայաստանը մտնի արևմտյան երկրների բլոկ, բայց թշնամանքը կմնա, իսկ մենք պատրաստվելով պատերազմի անընդհատ զինվելու ենք, ինչպես դա տեղի է ունենում Հունաստանի ու Թուրքիայի դեպքում։ Նրանց միջև բազմաթիվ հարաբերություններ կան, բայց թշնամանքը պահպանվում է, նույնը կլինի նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև»,- պարզաբանել է քաղաքագետը։
Հարաբերությունները կբարելավվեն «փոքր քայլերով», - ասել է նա։ «Նախ սահմանը կբացվի, հետո այլ բան, և բոլոր քայլերը կուղեկցվեն յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքի համար փաստաթղթերի ստորագրմամբ»,- ասել է Հովհաննիսյանը։
2023 թվականի փետրվարին՝ Թուրքիայում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո, Հայաստանն այնտեղ ուղարկեց փրկարարներ և մարդասիրական օգնություն, որը ցամաքային սահմանի Մարգարա կամրջով հասցվեց Թուրքիա։ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև ցամաքային սահմանը թուրքական կողմը փակել է դեռևս 1993 թվականին՝ ղարաբաղյան հակամարտությունում Թուրքիայի կողմից Ադրբեջանին աջակցելու պատճառով։ Փետրվարի 14-ին Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը հայտնել է, որ իր թուրք գործընկեր Մևլութ Չավուշօղլուի հետ հանդիպմանը քննարկել է հայ-թուրքական սահմանի բացման մանրամասները։
Քաղաքական դիտորդ Նաիրա Հայրումյանը վարչապետի հայտարարությունը վտանգավոր է անվանել: «Դա Կարսի պայմանագրի ընդլայնված տարբերակն է, որով Նախիջևանը չի անցել Ադրբեջանի ենթակայությանը և գտնվում է Թուրքիայի պրոտեկտորատի տակ։ Կարսի պայմանագրում չի նշվում Արցախի անվանումը, որը տրվել է Ադրբեջանին Կովկասյան բյուրոյի որոշմամբ։ Դա ոչ միայն Կարսի պայմանագրի վավերացում է, այլ նաև դրա տարածում Նախիջևանից մինչև Արցախ»,- «kavkaz-uzel.eu»-ի թղթակցին ասել է նա։ Նրա կարծիքով, տարածաշրջանում փոփոխությունները կախված են աշխարհաքաղաքական համատեքստից։ «Այսօր, ինչպես 100 տարի առաջ՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, կառուցվում է տարածաշրջանային նոր հարթություն։ Փոփոխությունները պետք է տեղավորվեն աշխարհաքաղաքական ընդհանուր պարադիգմայի մեջ։ Իսկ առանց միջազգային աշխարհաքաղաքական կոնսենսուսի անհնար է հաստատել Հայաստանի նոր սահմանները»,-եզրափակել է Հայրումյանը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
