«Երկխոսություն Ադրբեջանի և Ղարաբաղի միջև. գործընթացը սկսվե՞լ է»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eurasianet.org-ը գրում է, որ Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ներկայացուցիչների միջև բանակցություններն ընթանում են ավելի հաճախակի և բաց: Ադրբեջանի դիրքորոշումը Ղարաբաղի հարցում հստակ է, նա մտադիր է լիակատար վերահսկողություն հաստատել տարածաշրջանի վրա, պատրաստ է տեղի էթնիկ հայերին ճանաչել որպես իր քաղաքացիներ և չի պատրաստվում նրանց հատուկ կարգավիճակ տալ։ Դեռևս հոկտեմբերին է նախագահ Ալիևը հայտարարել, որ ղարաբաղցի հայերի հետ պարբերական շփումներն ի վերջո «կհանգեցնեն լիարժեք ըմբռնման..., որ պարզապես չկա այլ ճանապարհ, քան ինտեգրվելը ադրբեջանական հասարակությանը»:
Այսպիսով, ղարաբաղցի հայերից ո՞ւմ հետ է պատրաստ խոսել Ադրբեջանը։ Այդ հարցն առանձնահատուկ արդիական է, քանի որ Բաքուն չի ճանաչում «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը», և այնտեղ կայացած ընտրությունները։ Եվ նաև այն պատճառով, որ Ադրբեջանը 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ այդ տարածաշրջանի դե ֆակտո նախագահի և այլ պաշտոնյաների դեմ ռազմական հանցագործությունների մեղադրանք է ներկայացրել։
Ադրբեջանի ԱԳՆ բարձրաստիճան պաշտոնյան, որը ցանկացել է անանուն մնալ, Eurasianet-ին ասել է, որ Բաքուն չի կարևորում այն փաստը, որ Ղարաբաղից հնարավոր զրուցակիցները կարող են լինել չճանաչված ընտրություններում հաղթածները։ Սակայն պաշտոնյան բացառել է փաստացի նախագահ Արայիկ Հարությունյանի հետ երկխոսության հնարավորությունը։ «Բազմաթիվ հնարավորություններ կան ցանկացած ձևաչափով փոխգործակցության համար, բայց ոչ նրանց հետ, ովքեր այնտեղ են տեղափոխվել օկուպացիայի ժամանակ, ովքեր այնտեղ են ապօրինի և հանցագործություններ են կատարել Ադրբեջանի դեմ»,- ասել է նա։
Բաքվում գործող Միջազգային հարաբերությունների վերլուծության պետական կենտրոնի ղեկավար Ֆարիդ Շաֆիևը Eurasianet-ին ասել է, որ 2022 թվականի աշնանը մի շարք շփումներ են կայացել համայնքի ներկայացուցիչների հետ, որոնց հետ քննարկվել են կազմակերպչական հարցեր, շփումը տեղի է ունեցել ոչ պաշտոնական միջավայրում, ուստի չի կարելի խոսել «ընտրյալների» հետ հանդիպման մասին։ «Երբեմն մենք գործ ենք ունենում այն հայերի հետ, ովքեր պատասխանատու են, օրինակ ջրային ռեսուրսների կառավարման համար, երբեմն էլ նրանք ինչ որ «պաշտոն» են զբաղեցնում, բայց Ադրբեջանի իշխանությունները պաշտոնապես դա չեն ճանաչում։ Բայց որքան էլ ինտենսիվ լինեն շփումները, Ադրբեջանը ակնհայտորեն մտադիր չէ ճանաչել Ղարաբաղը որպես առանձին քաղաքական միավոր»,– ասել է Շաֆիևը։
«Իհարկե, կա ըմբռնում, որ մենք պետք է լուծենք ղարաբաղցի հայերի անվտանգության և իրավունքների հարցը, բայց դա Ադրբեջանի սահմանադրության շրջանակներում և օգտագործելով ներքին մեխանիզմները»,- ասել է նա։
2022 թվականի նոյեմբերին Թոփչուբաշովի կենտրոնի գիտաշխատող Շուջաթ Ահմադզադեն առաջարկել է Ադրբեջանին ճանաչել Ղարաբաղի քաղաքներում և գյուղերում անցկացված տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների արդյունքները։ «Անջատողական անկլավում անցկացված «խորհրդարանական» և «նախագահական» ընտրությունների ճանաչումն անընդունելի է, սակայն գյուղի ներկայացուցիչների ճանաչումը որպես իրավասու անձինք ինքնին չի կարող խաթարել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը»,- ասել է Ահմադզադեն։
Eurasianet-ին տված հարցազրույցում Ահմադզադեն հաստատել է, որ բանակցությունները, ի վերջո, ուղղված են Ղարաբաղի և նրա հայ բնակչության ինտեգրմանը: «Իմ կարծիքով, երկխոսության այս մեխանիզմն Ադրբեջանն ավելի շատ դիտում է որպես Լեռնային Ղարաբաղի այն հատվածի նկատմամբ ինքնիշխանության աստիճանական վերականգնման միջոց, որը ենթակա չէ իր վերահսկողությունը։ Անհիմն կլինի ենթադրել, որ Բաքվի պաշտոնյաները ինչ-որ կերպ կքննարկեն այնպիսի քաղաքական մոդելներ, որոնք չեն ճանաչում Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ: Այդ քննարկումները, հավանաբար, առաջին հերթին ուղղված կլինեն Ղարաբաղի հրատապ խնդիրների լուծմանը (ջրամատակարարում, էլեկտրաէներգիա, տրանսպորտ, հանքարդյունաբերություն և այլն)»,- ասել է նա։
Փետրվարի 23-ին Ղարաբաղի դե ֆակտո նախագահը անդրադարձել է Բաքվի հետ երկխոսության հեռանկարներին։ «Մենք պատրաստ ենք Ադրբեջանի հետ երկխոսության և հակամարտության լուծմանը, սակայն ունենք հստակ սկզբունքներ և «կարմիր գծեր», որոնք բխում են Արցախի ժողովրդի հիմնարար իրավունքներից, կենսական շահերից և պահանջներից»,- ասել է Արայիկ Հարությունյանը։
«Առաջին հերթին մենք պետք է ապահովենք կայուն և վստահելի մթնոլորտ, որը կբացառի սադրանքները, ուժի կիրառումը և հոգեբանական տեռորը»,- հավելել է նա նշելով, որ կենցաղային խնդիրները կարելի է լուծել «հասարակ շփումների միջոցով»։ Սակայն երկարաժամկետ խնդիրների լուծմանն ուղղված բարձր մակարդակի բանակցությունների համար Ղարաբաղի հայերի համար անհրաժեշտ պայման է միջնորդներով միջազգային մեխանիզմի առկայությունը, որոնք «կերաշխավորեն երկու կողմերի շահերի պաշտպանությունը և նրանց հավասարությունը»։ Հարությունյանը նաև ընդգծել է, որ Բաքուն չի կարող ընտրել ղարաբաղցի հայերից ում հետ խոսել։
Հարությունյանն ու նրա վարչակազմը մինչ այժմ ադրբեջանցիների հետ բանակցությունների համար առաջ են քաշել անվտանգության բարձրաստիճան պաշտոնյաների։ Ընդ որում Ղարաբաղը ձեռնպահ է մնում այդ քննարկումները քաղաքական երկխոսություն անվանելուց։ Նախկին արտգործնախարար, նախագահ Հարությունյանի ներկայիս խորհրդական Դավիթ Բաբայանը պնդում է, որ իրենք ոչ թե «բանակցություններ» են վարում, այլ միայն «ունեն շփումներ կենսական հարցերի շուրջ»։
Մարտի 1-ին Ադրբեջանի և Ռուսաստանի ներկայացուցիչների հետ հանդիպումից հետո Ղարաբաղի ԱԳՆ-ն կրկնել է, որ հրատապ խնդիրների լուծմանն ուղղված քննարկումները «չեն կարող փոխարինել լիարժեք բանակցություններին»։ «Մենք ելնում ենք միջազգային միջնորդական ձևաչափի վերականգնման անհրաժեշտությունից որպես խաղաղության գործընթացի անշրջելիության կարևոր երաշխիք», - նշել են նախարարությունից։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
