Թուրքիան կփորձի լուծել «հայկական հարցը» առանց Ռուսաստանի մասնակցության
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Regnum.ru–ն գրում է, որ Թուրքիայի նախագահի մամուլի քարտուղար Իբրահիմ Քալինը, ելույթ ունենալով թուրքական NTV հեռուստաալիքի եթերում, մի շարք հայտարարություններ է արել։ Նա նշել է, որ «Իրանի հայանպաստ որոշ հայտարարություններ անհանգստացնում են մեզ, ինչպես նաև ադրբեջանական կողմին», և այդ առումով բանակցություններ են տարվում Իրանի նախագահ Իբրահիմ Ռաիսիի այցը Թուրքիա նախապատրաստելու համար։ Նրա խոսքով «նման այց էր պատրաստվում, բայց կային որոշ պատճառներ, որոնք հետաձգեցին այն»։ Բացի այդ, Կալինն ասել է, որ Անկարան եռակողմ ձևաչափով հանդիպում և բանակցություններ է նախապատրաստում Թուրքիայի, Իրանի և Ադրբեջանի ղեկավարների մակարդակով «այդ բոլոր հարցերը կարգավորելու համար»։
Թեև Կալինը չի հստակեցրել, թե կոնկրետ ինչ «իրանական հայամետ հայտարարություններ» են քննարկվում, բայց պարզ է, որ նկատի ունի Թեհրանի դիրքորոշումը Զանգեզուրով (Հայաստանի Սյունիքի մարզ) Ադրբեջանից Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն միջանցքի ստեղծման վերաբերյալ։ Թեհրանը պնդում է, որ նման միջանցքը հակասում է իր շահերին, և նման գնահատականներ իսկապես հնչում են թե՛ Իրանի պաշտոնյաների, թե՛ փորձագիտական շրջանակների կողմից։ Նրանք կարծում են, որ որոշակի պայմաններում, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցքը կարող է դուրս գալ հայկական վերահսկողությունից և անցնել Ադրբեջանի կազմ։
Իրադարձությունների նման զարգացմամբ, ինչպես նշում է Fars-ի Թեհրանի հրատարակությունը, «Իրանը հյուսիսում ստանում է հարավային (Իրանական Ադրբեջանի) հետ սահմանակից տարածք թուրքական հսկայական ազդեցությամբ, որն իսկապես կարող է սպառնալ նրա տարածքային ամբողջականության պահպանմանը»։ Թեհրանը նաև դժգոհ է, որ չի ներառվել 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի (Ռուսաստան-Հայաստան-Ադրբեջան) խաղաղության համաձայնագրում, որով ավարտվել է ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը։ Նա կարծում է, որ ղարաբաղյան հիմնախնդրի ուժային «կարգավորումը» աշխարհաքաղաքական վակուում է ստեղծել տարածաշրջանում, որը մի կողմից սկսել է լրացնել Թուրքիան, մյուս կողմից Արևմուտքը, որի ուղղությամբ աստիճանաբար սկսել է շեղվել հայկական դիվանագիտությունը։
Իրադարձությունների զարգացման թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ սցենարները հարիր չեն Իրանին։ Բացի այդ, Թեհրանն իր համար վտանգ է տեսնում Զանգեզուրի միջանցքի ի հայտ գալու դեպքում միջօրեական առանցքի վրա Ռուսաստան-Հայաստան-Իրան վեկտորի պոտենցիալ փլուզման, ինչպես նաև լայնական առանցքի վրա Թուրքիա-Ադրբեջան դաշինքի հայտնվելուց:
Իրանցի փորձագետների կարծիքով Արևմուտքը՝ առաջին հերթին ԱՄՆ-ը, հնարավոր է, որ հարավից՝ Իրաքից, Իրան ներթափանցեն խաղարկելով քրդական խաղաքարտը, իսկ հյուսիսից՝ Ադրբեջանից, նույնը կատարեն ադրբեջանական խաղաքարտի օգնությամբ։ Ուստի երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ Իրանը սկսել է զորավարժություններ անցկացնել Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին և ռազմական հարվածներ հասցնել Հյուսիսային Իրաքի քրդերի դիրքերին։ Միաժամանակ Թեհրանը սկսել է կիրառել Երևանի հետ երկկողմ դիվանագիտության մեթոդները։ Օրինակ վերջերս Հայաստան կատարած այցի ժամանակ Իրանի արտգործնախարար Հոսեյն Ամիր-Աբդոլլահյանը հայտարարել է, որ «մենք դեմ ենք տարածաշրջանում օտարների ներկայությանը, լինի դա Ադրբեջանում, թե Հայաստանում»։ Խոսքը կոնկրետ դեպքում վերաբերում է Հայաստանի և Ադրբեջանի շփման գծում ԵՄ դիտորդների հայտնվելուն, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահների կազմը այլ «չեզոք» խաղաղապահներով «նոսրացնելու» հնարավորության մասին խոսակցություններին։
Հիշեցնենք, որ ավելի վաղ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, մատնանշելով Լաչինի ճգնաժամը, քննադատել էր ռուս խաղաղապահների աշխատանքը Լեռնային Ղարաբաղում ասելով, որ «նրանք չեն կատարում իրենց գործառույթները»։
Բայց այս իրավիճակում կան կարևոր նրբերանգներ: Իրանի նորագույն պատմության մեջ, ի տարբերություն Թուրքիայի, հայերի նկատմամբ հալածանքներ չեն եղել։ Ուստի ամեն անգամ, երբ Իրանը մեղադրվում է արմատական իսլամիզմի մեջ, նա հաճախ է անդրադառնում քրիստոնյա Հայաստանի և հայերի հետ իր լավ հարաբերություններին։ Բացի այդ, Երևանը Թեհրանի համար ցամաքային դարպաս է դեպի ԵԱՏՄ, քանի որ Հայաստանը ԵԱՏՄ միակ երկիրն է, որը սահմանակից է Իրանին։ Թեհրանին և Երևանին միավորում է նաև մեկ ընդհանուր գաղափար, որն է տարածաշրջանում թուրք-ադրբեջանական դաշինք չլինելու ցանկությունը։ Այդ առումով Իրանը հասկացնում է, որ առանց Ռուսաստանի մասնակցության տարածաշրջանում առկա ուժերի հավասարակշռությունը պահպանելը դժվար է, ամեն ինչ կարող է ցրվել։
Դա հատկապես կարևոր է Թեհրանի համար հիմա, երբ նա սկսել է ինտենսիվ զարգացնել առևտրատնտեսական և ռազմատեխնիկական համագործակցությունը Մոսկվայի հետ։
Միաժամանակ, ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո Թուրքիան և Ադրբեջանը շարունակում են ուժի դիրքերից հանդես գալ Հայաստանի դեմ ուղղակիորեն կապելով նրա հետ հարաբերությունների կարգավորումը և խաղաղ պայմանագրի ստորագրումը Զանգեզուրի միջանցքի նախագծի իրականացման հետ։
Ի պատասխան Իրանն առաջարկում է հականախագիծ. Սիրիական կարգավորման մոդելը կիրառել Անդրկովկասում, բայց «3 + 2» ձևաչափով (Հայաստան, Ադրբեջան, Ռուսաստան, Թուրքիա և Իրան)։ Սակայն Անկարան փորձում է չեզոքացնել Թեհրանի նման առաջարկը առաջարկելով այլ ձեւաչափ՝ Թուրքիա-Իրան-Ադրբեջան՝ առանց Ռուսաստանի մասնակցության, բայց Հայաստանի բանակցություններին պոտենցիալ հրավերով։ Դա նոր խոշոր տարածաշրջանային խաղ է տարածաշրջանում այլ աշխարհաքաղաքական իրողություններ կոնսոլիդացնելու փորձերով՝ շրջանցելով Մոսկվան։ Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուն բազմիցս է առաջարկել Անկարայի և Երևանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը դուրս բերել Ռուսաստանի վերահսկողությունից, «Առանց միջնորդների ուղիղ կապեր հաստատել Հայաստանի հետ», միաժամանակ միշտ ընդգծելով, որ «Թուրքիան և Ադրբեջանը գործում են հայկական ուղղությամբ լիակատար դաշինքով»։
Անկարան դեմ է նաև երրորդ երկրի մասնակցությանը Երևանի հետ հարաբերությունների կարգավորման բանակցություններին, և առաջարկում է բանակցություններ վարել բացառապես Թուրքիայի և Հայաստանի տարածքում։
Մասնավորապես, առաջարկվել է Թուրքիայի և Հայաստանի հատուկ ներկայացուցիչներ Սերդար Քըլըչի և Ռուբեն Ռուբինյանի հինգերորդ հանդիպումը անցկացնել Հայաստանին սահմանակից Թուրքիայի Կարս քաղաքում։ Բայց Երևանն ասում է, որ չի կարող առաջ շարժվել առաջարկվող սցենարով, քանի դեռ «բանակցություններում զգալի բեկում չի գրանցվել», ինչը հնարավոր է միայն Զանգեզուրի միջանցքի խնդիրը լուծելու դեպքում, որին Իրանը ակտիվորեն դեմ է։ Այժմ, ըստ որոշ թուրքական հրապարակումների արտահոսած տեղեկատվության, Անկարան, Ռաիսիին հրավիրելով այցելել Թուրքիա, նախապատրաստում է ինչ-որ միջանկյալ փաստաթղթի նախագիծ։ Այն պետք է լրացնի 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի (Ռուսաստան-Ադրբեջան-Հայաստան) խաղաղության համաձայնագրի մաքսային հսկողություն սահմանելու առումով որոշ «բացեր» այն մայրուղու վրա, որով իրականացվում է Հայաստանից Իրան փոխադրումները, և դա որպեսզի իրանցիները «ստիպված չլինեն օգտվել երրորդ երկրների կողմից վերահսկվող միջանցքից»։
Բայց սա միայն առաջին հնարավոր քայլն է Անկարայի կողմից։ Երևի ուրիշները ևս կլինեն։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Հայաստանի պատճառով չի ցանկանում սրել հարաբերությունները Արևմուտքի հետ, նա փնտրում է նոր լուծումների տարբերակներ, փորձում է զիջումների գնալ Երևանին օգտագործելով այլ, հնարավոր է, արևմտյան խաղացողների, ինչպես նաև Իրանի ջանքերը, որն առաջին պլան է մղվել տարածաշրջանում Թուրքիայի հետ առճակատման մեջ։
Սկզբունքորեն դա հնարավոր է, բայց միայն այն դեպքում, եթե Անկարան և Բաքուն հրաժարվեն Զանգեզուրի միջանցքից և ընդունեն Երևանի առաջարկած և Թեհրանի համար հարմար այլընտրանքային երթուղին, որը կապում է Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ։ Առանց դրա, Զանգեզուրի միջանցքի առաջնահերթության կոպիտ առաջխաղացումը փակուղու կհանգեցնի տարածաշրջանում տնտեսական և տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակման ողջ գաղափարին։ Բայց Անկարան ու Բաքուն այլ պատկերացումներ չունեն այդ ուղղությամբ, բացի որոշ խորհրդանշական ժեստերից, որոնք առայժմ տեսանելի չեն։ Ավելին, ի հայտ են եկել Թուրքիայի, Իրանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի շահերի պատմական խորը հակասությունները։ Թեհրանը չի թաքցնում, որ իր ազգային անվտանգության նոր գոտին սկսում է ծածկել այն տարածքների մի մասը, որոնք մինչև 19-րդ դարի սկիզբը եղել են Պարսկական կայսրության կազմում։ Նա բացահայտորեն հասկացնում է Անկարային ու Բաքվին, որ ինքը տարածաշրջանում «նորեկ» չէ և չի մնա որպես թուրք-ադրբեջանական աշխարհաքաղաքական մանևրների անտարբեր դիտորդ։ Այդ իսկ պատճառով թուրքական հաղորդագրությունները Ռաիսիի Անկարա այցելելու պատրաստակամության մասին իրանական կողմից չեն մեկնաբանվում, թեև այդ հարցը քննարկվում է կուլիսների հետևում։ Այո, և հիմք չկա խոսելու Հայաստանի հետ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հարաբերությունների իրական կարգավորման մասին անհաշտ դիրքորոշումների պատճառով։
Ավելին, միջազգային այլ խաղացողների ջանքերը, բացառությամբ Ռուսաստանի, որը պատրաստ է հանդես գալ որպես միջնորդ Անդրկովկասում իրավիճակի կայունացման գործում, առայժմ հաջողված չեն։ Անկարան և Բաքուն խաղաղության և կայունության մասին զուտ հայտարարություններով կամ առանց նոր առաջարկների ու դեէսկալացիայի նախաձեռնությունների գագաթնաժողովների կոչերով չեն ամրապնդի կայունությունը Անդրկովկասում։ Իսկ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը տարածաշրջանում կշարունակի նախագծել զինված հակամարտությունների վտանգները։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
