Ինչու է Հովհաննես Թումանյանը ճանաչվել հայ պոեզիայի նահապետ
ՄՇԱԿՈՒՅԹ
Vestikavkaza.ru-ն գրում է, որ Հովհաննես Թումանյանի անունով են կոչվում քաղաք Հայաստանի Լոռու մարզի արևմուտքում, նրա անունով հանրապետության գրեթե բոլոր վարչական կենտրոնում փողոցներ, պողոտաներ և դպրոցներ կան։ Նրա հիշատակին բազմաթիվ հուշարձաններ են կանգնեցվել, այդ թվում Եվրոպայում։ Նա համարվում է դասական ազգային պոեզիայի չափանիշ։ Նրա բանաստեղծությունները ռուսերեն են թարգմանել Բրյուսովը, Բալմոնտը և Բլոկը։
Ապագա բանաստեղծը ծնվել է Թադևոս (Տեր-Թադևոս) քահանա Թումանյանի ընտանիքում։ Լինելով հմայիչ, գրագետ մարդու որդի, ով գիտի, թե ինչպես խոսել մարդկանց հետ, երիտասարդ Հովհաննեսը շփման մեջ դժվարություններ չի ունեցել և մանկուց վարժվել է, որ Դսեղ գյուղի իրենց տանը միշտ շատ հյուրեր են լինում։
Հովհաննեսի հորական տատիկը կիրթ կին էր, ով չէր սիրում գյուղական աշխատանքը գերադասելով քաղաքային կյանքը։ Նա պնդել է, որ Հովհաննեսը ծխական դպոցում չսովորի, այլ ընդունվի Ջալալողլիի (այժմ՝ Ստեփանավան) տարրական դպրոցը։ Հնգամյա կրթություն ստանալուց հետո 1883 թվականին Թումանյանը ընդունվել է Թիֆլիսի Ներսիսյան հեղինակավոր դպրոցը։
Ապագա բանաստեղծությունների նյութերը Հովհաննեսին շրջապատել է մանկուց։ Ընտանիքը, դպրոցը և ավելի ուշ աշխատանքը Թիֆլիսի հայ ժողովրդական դատարանում և Հայ հրատարակչական միությունում նպաստել են նրան, որ 1880-ականների վերջերին նա գիտեր բազմաթիվ պատմություններ հայ գյուղացիության, հոգևորականության և այլ խավերի կյանքից։ Ընկերներն իրենք են պատմել նրան դրվագներ իրենց կյանքից, որոնք հետագայում հիմք են հանդիսացել հեղինակի բազմաթիվ ստեղծագործությունների համար:
Երբ 1899 թվականին Թումանյանը Թիֆլիսում ստեղծեց հայ երիտասարդ բանաստեղծների, կոմպոզիտորների և գրողների «Վերնատուն» ակումբը, նա հնարավորություն ունեցավ ստեղծագործական փորձ փոխանակել գործընկերների հետ և դառնալ Թիֆլիսի հայ մտավորականության ազդեցիկ դեմքերից մեկը։
Թումանյանը գնահատվել է սյուժեների պարզության և ճշմարտացիության համար։ «Մարո» (1887թ.), «Լոռեցի Սաքո» (1889թ.) և «Անուշ» (1890թ.) բանաստեղծություններում արտացոլվել է նահապետական հայ գյուղի կենսակերպը՝ իրեն բնորոշ սոցիալական անարդարությամբ ու հետամնացությամբ։ Հայ գյուղացիության աղքատությունն ու դժվարությունները մարմնավորվել են Գիքորի կերպարում (1895 թ.)։ Գյուղացիների նախապաշարմունքներն ու սովորույթներն արտացոլվել են «Շունն ու կատուն», «Կիկոսի մահը», «Քաջ Նազարը», «Ձախորդ Փանոսը», «Սուտասանը» հեքիաթներում։ Իր յուրաքանչյուր ստեղծագործության մեջ հեղինակը մանրակրկիտ մանրամասնում է գյուղացիական առօրյայի նշաններն ու տարրերը։
Թումանյանի մեկ այլ սիրված գրական տեխնիկան իր ստեղծագործությունների սյուժեն հայոց պատմության այս կամ այն ժամանակագրական ժամանակաշրջանում ընդգրկելու կարողությունն է։ Ընթերցողը խորասուզվում է ազգագրական մանրամասների առատության մեջ, ծանոթանում բազմաթիվ տեղանունների տարվելով ամենից հաճախ թափառող հերոսների արկածով։
Իր գրական ոճը որոնելու համար Թումանյանը դիմել է պոեզիայի բոլոր ձևերին՝ կարճ քառատողեր, փոքրիկ գործեր, բանաստեղծություններ և զգալի ծավալի բանաստեղծություններ։ Միևնույն ժամանակ նա որոշել է իր ընթերցողների նախասիրությունները՝ դրանով իսկ ընդլայնելով թիրախային լսարանը։
Թումանյանի ստեղծագործությունների հերոսները հասարակ մարդիկ են։ Նրանք ամենից հաճախ աղքատ և համեստ են, բայց համոզված են, որ միայն բարձրագույն մարդկային որակները և ոչ նյութական բարեկեցությունը պետք է լինի իսկական հարստությունը:
Թումանյանի բանաստեղծությունների կերպարների արքետիպերը նվիրված են արդար ու անշահախնդիր սիրուն ու ընկերությանը։ Հասարակական և բարոյական այդպիսի ուղենիշը լիովին համապատասխանում էր եկեղեցու կանոններին։
Հովհաննես Թումանյանին հաջողվեց պահպանել իր անունն ու համբավը հասարակական-քաղաքական պարադիգմային փոփոխության շրջադարձին՝ 1917-1920 թվականներին Անդրկովկասում տեղի ունեցած հեղափոխական իրադարձությունների ժամանակ։ Այն ժամանակ, երբ հայ բանաստեղծներից շատերը սատարում էին տարբեր քաղաքական շարժումների, այդ թվում ազգայնական, Թումանյանը միտումնավոր հրաժարվեց քաղաքականացնել իր ստեղծագործությունները նախընտրելով ավելի շատ ժամանակ տրամադրել հասարակական և բարեգործական գործունեությանը։ Նա համոզված էր, որ սերը սեփական ժողովրդի հանդեպ չի կարող սնվել ուրիշի հանդեպ ատելությամբ, հավատում էր, որ սեփական ժողովրդին սիրելն ու միևնույն ժամանակ այլ ժողովուրդներին հարգելն է իսկական հայրենասիրությունը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
