Կարծիք. Ուկրաինական հակամարտության ազդեցությունը Անդրկովկասի վրա
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eadaily.com-ը գրում է, որ քաղաքական մեկնաբան Հայկ Խալաթյանը վերլուծել է Կովկասի երկրների համար 2022 թվականը: Ինչպես գրում է նա, Ուկրաինայի մարտադաշտերում նոր աշխարհակարգի ձևավորումը չէր կարող չազդել կովկասյան տարածաշրջանի վրա, որն արդեն իսկ իր դարավոր հակամարտություններով և ռազմավարական կարևոր հաղորդակցություններով համաշխարհային և տարածաշրջանային տերությունների շահերի բախման ասպարեզ էր։
Տարածաշրջանի երկրները տարբեր դիրքորոշումներ են որդեգրել ուկրաինական հակամարտության վերաբերյալ։ Վրաստանը, որը Ուկրաինայի և Մոլդովայի հետ միասին նախկինում սկսել էր ԵՄ-ին և ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու կուրսը, պաշտոնապես աջակցություն է հայտնել Կիևին այդ հակամարտությունում։ Միևնույն ժամանակ, Թբիլիսին, հրապարակային աջակցություն հայտնելով ուկրաինական իշխանություններին, հրաժարվել է գործնականում կոշտ պատժամիջոցներ կիրառել Ռուսաստանի դեմ, բացառությամբ ֆինանսական հատվածում ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից ընդունված պատժամիջոցների: Ինչը, բնականաբար, առաջացրել է Վաշինգտոնի ու Բրյուսելի դժգոհությունը և վրացական ընդդիմության քննադատությունը, որը պատրաստ է զոհաբերել սեփական երկրի շահերը Արևմուտքի օգնությամբ իշխանության գալու համար։ Իր հերթին իշխող «Վրացական երազանքը» ողջամտորեն նշում է, որ Թբիլիսիի կողմից հակառուսական պատժամիջոցների ներդրումը հզոր հարված կլինի հենց վրացական տնտեսության համար, կլինի «կրակոց սեփական ոտքին»։
Իր հերթին, Ադրբեջանն Ուկրաինայի հարցում բավական հակասական դիրքորոշում է որդեգրել։ Ուկրաինայում Մոսկվայի հատուկ գործողության մեկնարկից ընդամենը երկու օր առաջ Բաքուն հռչակագիր էր ստորագրել Ռուսաստանի հետ դաշնակցային համագործակցության մասին։ Սակայն, չնայած դրան, իրականում նա ռազմաքաղաքական դաշինք է զարգացնում Թուրքիայի հետ, որի պաշտոնական ամրապնդումը տեղի ունեցավ 44-օրյա պատերազմից հետո Շուշայի հռչակագրի ստորագրմամբ։ Եվ դա այն աստիճան, որ Իլհամ Ալիևը նոյեմբերին ասել է. «Թուրքական բանակը ոչ միայն Թուրքիայի բանակն է, այլ նաև մերը, և, ընդհակառակը, մեր բանակը նաև Թուրքիայի բանակն է»։ Ինչ վերաբերում է Ուկրաինայի հակամարտությանը, ապա Ռուսաստանի հետ ստորագրված հռչակագիրը ոչ մի կերպ չի խանգարել Բաքվին մարդասիրական օգնության քողի տակ զենք և ռազմավարական նշանակություն ունեցող ապրանքներ ուղարկել Կիևի իշխանություններին։
Այն բանից հետո, երբ Բաքուն հասկացավ, որ Ռուսաստանը չի կարողանում արագ «փակել ուկրաինական հարցը», Ադրբեջանը սկսեց ավելի ագրեսիվ քաղաքականություն վարել Հայաստանի և Արցախի նկատմամբ։ Այսպիսով, արդեն մարտին, պատերազմի ավարտից հետո առաջին անգամ, Ադրբեջանը Արցախում հարձակողական անօդաչու թռչող սարքեր օգտագործեց և գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող Փարուխ բարձունքը, ինչպես նաև առաջին անգամ դադարեցրեց գազամատակարարումը հանրապետություն։ Օգոստոսին Բաքուն գրավեց Բերձորի շրջանի ռազմավարական կարևոր բարձունքները, որոնց օգնությամբ էլ ժամանակից շուտ տիրեց Լաչինի միջանցքի հին ճանապարհին և Բերձոր, Աղավնո և Սուս բնակավայրերին։ Իսկ արդեն սեպտեմբերին Խարկովի մարզում ռուսական բանակի խոշոր ձախողումներից հետո Ադրբեջանը 44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո իրականացրեց ամենամեծ ագրեսիան, ինչի հետևանքով զոհվել և անհետ կորել են ավելի քան 230 հայ զինծառայողներ և քաղաքացիական անձինք, իսկ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի տասնյակ քառակուսի կիլոմետրեր օկուպացվել են։ Տարին ավարտվեց Բաքվի կողմից պսևդոէկոլոգների օգնությամբ Արցախի շրջափակմամբ, որը սկսվեց դեկտեմբերի 12-ին։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա տնտեսական տեսանկյունից տարին բավականին հաջող ստացվեց։ Հակառուսական պատժամիջոցների պատճառով առևտրի կտրուկ աճը և Ռուսաստանից տասնյակ հազարավոր վերաբնակիչների տեղափոխման շնորհիվ առաջացած սպառողական բումի պատճառով երկրում երկնիշ տնտեսական աճ արձանագրվեց: Միևնույն ժամանակ, փորձագետները նշում են, որ այդ տնտեսական աճը պայմանավորված է ոչ թե Հայաստանի իշխանությունների գործողություններով, այլ ուկրաինական հակամարտությամբ, և եթե ռուսները օպերացիայի ավարտից հետո հեռանան, ապա կտրուկ տնտեսական աճը կարող է փոխել ռեցեսիայով։ Ավելին, նույնիսկ ներկայիս բուռն տնտեսական աճը իշխանությունների կողմից չի օգտագործվում երկրում սոցիալական վիճակը բարելավելու, եկամուտների վերաբաշխման միջոցով աղքատությունը նվազեցնելու համար։ Փաստորեն, հարուստներն ավելի են հարստանում, իսկ աղքատներն ավելի աղքատանում:
Ներքաղաքական կյանքում Նիկոլ Փաշինյանն 2022 թվականի արտահերթ ընտրություններում հաղթելուց հետո լիակատար վերահսկողության տակ առնելով դատական համակարգը և բանակը ավարտեց իշխանության կոնսոլիդացիան։ Միևնույն ժամանակ, Փաշինյանի վարկանիշի անշեղ անկման ֆոնին, ներկայիս իշխանությունը ներքաղաքական պայքարում հիմնական խաղադրույքը կատարեց նոր, ժողովրդական և անզիջում ընդդիմադիր առաջնորդի առաջացումը կանխելու վրա, որը կարող էր իր շուրջ համախմբել երկրում տիրող իրավիճակից դժգոհ հասարակության մեծամասնությունը։ Իր հերթին, ընդդիմությունը (առաջին հերթին խորհրդարանականը՝ ի դեմս «Հայաստան» և «Պատիվ ունեմ» դաշինքների) չկարողացավ ստանալ բնակչության զանգվածային աջակցությունը և հասնել իշխանափոխության։ Ավելին, փոփոխություններ են եղել խորհրդարանական ընդդիմության շարքերում, որոշ պատգամավորները որոշել են հրաժարվել մանդատներից և քաղաքական գործունեությունը շարունակել խորհրդարանի պատերից դուրս։
Նախկին նախագահներ Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի գլխավորած ավանդական ընդդիմության դիրքերի թուլացման ֆոնին ռուսաստանաբնակ հայազգի հայտնի գործարար և բարերար Ռուբեն Վարդանյանը հանդես եկավ որպես հիմնական այլընտրանք ինչպես Հայաստանում «Ապրելու երկիր» կուսակցության միջոցով, այնպես էլ նման կրիտիկական պահին Արցախում պետնախարարի պաշտոնը ստանձնելու իր որոշմամբ։
Ինչ վերաբերում է Փաշինյանի և նրա թիմի արտաքին քաղաքական գործունեությանը, ապա դրա արդյունքները Հայաստանի համար ճնշող են։ Ինչպես նշվեց վերևում 2022 թվականին Ադրբեջանը մի քանի ագրեսիայի գործողություններ ձեռնարկեց Հայաստանի և Արցախի դեմ, և հիմա չհանդիպելով Հայաստանի իշխանությունների լուրջ դիմադրությանը փորձում է վերջնականապես փակել Ղարաբաղի հարցը, ինչպես նաև Հայաստանում ռազմավարական կարևոր բարձունքներ և դիրքեր գրավելով հայկական կողմին զրկել արդյունավետ դիմադրելու կամ ռևանշի մասին մտածելու հնարավորությունից։ Միևնույն ժամանակ, թեև Փաշինյանը և իր կուսակիցները «խաղաղության դարաշրջանի» քարոզչության փոխարեն սկսեցին խոսել նոր պատերազմի հավանականության և Արցախում էթնիկ զտում իրականացնելու Բաքվի ցանկության մասին, այնուամենայնիվ, Հայաստանի ղեկավարությունը անընդհատ շեշտում է Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ խաղաղության ճանապարհի անխուսափելիությունը։
Փաստորեն, ողջ 2022 թվականի ընթացքում Հայաստանի իշխանությունները փորձում էին Ադրբեջանի հետ ամեն գնով խաղաղության հասնելու իրենց պատրաստակամությունը դրսևորել։ Եվ այս ճանապարհին առաջին քայլն արվեց այս տարվա գարնանը Բրյուսելում Եվրոպական խորհրդի ղեկավար Շառլ Միշելի միջնորդությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների եռակողմ հանդիպման ժամանակ, որից հետո Փաշինյանը բարձրաձայնեց «համաշխարհային հանրության» ակնկալիքը Հայաստանից, որ իջեցնի «Արցախի կարգավիճակի պահանջների նշաձողը»։
Եվ արդեն հոկտեմբերին Պրահայում կայացած հանդիպման ժամանակ, նույն Միշելի և Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի միջնորդությամբ, Փաշինյանը և Ալիևը պայմանավորվել են, որ «Հայաստանն ու Ադրբեջանը վերահաստատել են իրենց հավատարմությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրությանը և 1991թ. Ալմա-Աթայի հռչակագրին, որոնց միջոցով կողմերը ճանաչում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը, ինչը դիտվում է որպես Երևանի կողմից Արցախի ճանաչում Ադրբեջանի կազմում, նույնիսկ ռուսական կողմի այլընտրանքային առաջարկին, որտեղ առաջարկվում է հետաձգել Արցախի կարգավիճակի հարցի քննարկումնը: Այն, որ դրանք զուտ շահարկումներ չեն, վկայում է այն, որ Փաշինյանը և իշխող «Քաղաքացիական պայմանագրի» պատգամավորները սկսեցին խուսափել «Արցախի Հանրապետություն» տերմինի որևէ հիշատակումից և ակտիվորեն առաջ տանել այն միտքը, որ նախկին իշխանություններն էին իբր Ալմա-Աթայի հռչակագրով Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչել է որպես Ադրբեջանի մաս: Միևնույն ժամանակ, պատասխան չտալով տրամաբանական հարցին, թե այդ դեպքում Երևանն ու Բաքուն ինչի՞ շուրջ էին բանակցում շուրջ 30 տարի (այդ թվում՝ անձամբ Փաշինյանը վերջին չորս տարիներին) և ինչո՞ւ եղավ 2022-ի պատերազմը, եթե նախկին իշխանություններն արդեն ճանաչել էին Արցախը որպես ադրբեջանական.
Անցնող տարվա գլխավոր քաղաքական գործընթացներից մեկը հայ-ռուսական հարաբերություններում գնալով ավելի հստակ ու խորացող ճգնաժամ է։ Դա պայմանավորված է թե՛ օբյեկտիվ, թե՛ սուբյեկտիվ պատճառներով և կշարունակվի նաև 2023 թվականին: Հայաստանի իշխանությունները վերահսկվող լրատվամիջոցների, փորձագետների և կեղծ ընդդիմադիրների միջոցով ծավալեցին հզոր տեղեկատվական արշավ Ռուսաստանի դեմ, ինչը զուգորդված Մոսկվայի բավականին չհաշվարկված (նույնիսկ հենց ռուսական շահերի համար) և անհասկանալի քաղաքականության հետ հանգեցրեց Ռուսաստանի վարկանիշի կտրուկ նվազմանը հայ հասարակություն շրջանում:
Իսկ ընդհանրապես, այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ Հայաստանի իշխանությունները Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունները խզելու և դեպի Արևմուտք վերակողմնորոշվելու կուրս են բռնել։ Եվ այդ նպատակով նրանք պատրաստ են նույնիսկ զոհաբերել Արցախը, և դա միևնույն ժամանակ, ինչպես միշտ, առանց լիարժեք հաշվարկելու քայլերի բոլոր հետևանքները Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար։ Եվ 2023 թվականն անցնելու է Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև այդ ընտրության և Արցախը հայ պահելու պայքարի դրոշի ներքո։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
