Էրդողանի երազը. «Ինչ որ մեկը երազում է Ստամբուլը կրկին Կոնստանդինապոլիս դարձնել»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ Թուրքիայի և Հունաստանի միջև վեճերը դարձել են խրոնիկ: Դրանք սկսվել են շատ վաղուց, և վերջին կես դարում այդ ՆԱՏՕ-ում դաշնակիցները երեք անգամ հայտնվել են պատերազմի շեմին, միայն դրվագներն ու բարդությունների մոտիվացիաներն են փոխվել և փոխվում։ Փորձելով ապացուցել սեփական անմեղությունը կողմերը մշտապես միմյանց դեմ թունավոր հարձակումներ են փոխանակում, ինչին շատերն արդեն սովորել են։ Այս խնդիրը բացատրելու ամենահեշտ ձևն այն է, որ Աթենքն իր ռազմական ուժերը կենտրոնացնում է Էգեյան ծովի ապառազմականացված կղզիներում միայն այն պատճառով, որ ձգտում է վերահսկել հետախուզումն ու հորատումը, ինչպես նաև Արևելյան Միջերկրական ծովում հայտնաբերված ածխաջրածնային էներգիայի ռեսուրսների հետագա տեղափոխումը, ինչն էլ հանգեցնում է համապատասխան բացասական արձագանքի Անկարայից։ Այս կապակցությամբ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Հունաստանին արդեն զգուշացրել է, որ «թուրքերը կարող են հանկարծակի գիշերը գալ»։
Սակայն այստեղ խոսքը դեռևս ոչ թե տնտեսական պատճառներով պայմանավորված ճգնաժամի, այլ տարածաշրջանում տեղի ունեցող փոփոխությունների աշխարհաքաղաքական հարթության մեջ է։ Դրանց տեսանելի նշանների էությունն այն է, որ Թուրքիան և Հունաստանը սկսում են մտածել և գործել այնպես, որ դա պրեկտվում է իրենց ներկայիս ազգային սահմաններից շատ հեռու: Հունաստանի արտաքին գործերի նախարար Նիկոս Դենդիասը պնդում է, որ «Թուրքիան փորձում է հետ շրջել պատմության անիվը, վերակենդանացնել Օսմանյան կայսրությունը», մեղադրում է նրան այն բանում, որ «թուրքական քարտեզների վրա հունական կղզիները նշված են որպես օկուպացված», որ «Թուրքիան սպառնում է Հունաստանին պատերազմով», առաջ է քաշում casus belli, եթե մենք կիրառենք միջազգային և միջազգային ծովային օրենքներից բխող իրավունքները»։ Իր հերթին, Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուն կարծում է, որ Հունաստանը խախտում է կղզիների կարգավիճակի վերաբերյալ Լոզանի (1923թ.) և Փարիզի (1947թ.) պայմանագրերի դրույթները , և եթե Հունաստանն ընդլայնի իր տարածքային ջրերը մինչև 12 մղոն, որն այժմ վեց մղոն է, ապա դա գործնականում փակելու է թուրքական ջրերը և արգելափակելու է Թուրքիայի միջազգային ջրեր հասնելու հնարավորությունները։
Այս բանավոր վիճաբանությունը միայն այսբերգի երևացող մասն է: Էրդողանն ասում է, որ «թուրք ժողովուրդը միշտ բնակվելու է այդ հողերում, և մենք թույլ չենք տա, որ Ստամբուլը վերածվի Կոստանդնուպոլիսի»։ Փաստն այն է, որ Հունաստանում շատ է տարածված լեգենդար հույն երեց Պաիսիոս Սվյատոգորեցի, ով դարձել է սուրբ, մարգարեությունը։ Ժամանակին նա ասում էր. «Ստամբուլը նորից Կոստանդնուպոլիս է դառնալու», իսկ Թուրքիայի ճակատագիրը նա տեսնում էր հետևյալ կերպ. «Այն կտրոհվի երեք-չորս մասերի, քանի որ իր վրա կբևեռի բազմաթիվ երկրների զայրույթը»: Նման «հայտնությանը» կարելի է տարբեր կերպ վերաբերվել, սակայն երբ Հունաստանում գիտական հանրության և քաղաքականության բազմաթիվ ներկայացուցիչներ սկսել են մեկնաբանել այն, Անկարան լրջորեն անհանգստացել է։ Այսպես, Բրյուսելի համալսարանի աստվածաբանության պրոֆեսոր Քենանիդիս Կոնստանտինովը վստահեցնում է, որ «Թուրքիան կկործանվի իր դաշնակիցների կողմից», և որ «Հունաստանը Թուրքիայի համար դառնում է այն պատմական հայելին, որի մեջ նայելը շատ վտանգավոր է»։
Իսկապես, եթե աշխարհաքաղաքական իրավիճակը գնահատենք նման պատմական դիրքերից, ապա թուրք-հունական առճակատումը հայ-ադրբեջանական դեռևս չկարգավորված հարաբերությունների հետ մեկտեղ իրականում աշխարհաքաղաքական մեկ շղթայի օղակներ են։ Այս երկու ուղղություններով Անկարան և Բաքուն չկարողանալով հարցերը լուծել քաղաքական և դիվանագիտական ճանապարհով մինչ այժմ հանդես են գալիս ուժային դիրքերից, և հավասարակշռում են պատերազմի շեմին։ Անկարան Աթենքին, իսկ Բաքուն Երևանին ասում են, որ չեն համակերպվի և պատրաստ ենք կրկին հաղթել։ Ավելին, նման հայտարարությունները հակասում են Անկարայի և Բաքվի հռչակած հավակնոտ էներգետիկ նախագծերին, որոնց իրականացումը հնարավոր է միայն տարածաշրջանային անվտանգության պահպանման դեպքում։ Ավելին, Մեծ Մերձավոր Արևելքում ավելի իրատեսորեն են սկսում երևալ Ֆրանսիայի հովանու ներքո ձևավորվող այն երկրների դաշինքի ուրվագծերը, որոնք պատմականորեն բարդ հարաբերություններ ունեն Թուրքիայի հետ։ Այդ չհայտարարված կոալիցիան բացի Ֆրանսիայից, ներառում է Հունաստանը, Կիպրոսը, Հայաստանը, Եգիպտոսը, Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։
Որոշ հարցերում, մասնավորապես, Արևելյան Միջերկրական ծովի շելֆային էներգառեսուրսների արդյունահանման և փոխադրման ոլորտում, Իսրայելը նույնպես ներգրավված է այդ դաշինքին, թեև սկսել է բարելավել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ և դաշինք է պահպանում Ադրբեջանի հետ։ Բացի այդ, ԱՄՆ-ն է անտեսելով Թուրքիայի բողոքները սկսել իր զրահատեխնիկան տեղակայել Լեսվոս և Սամոս կղզիներում։ Վաշինգտոնը մտադիր է նաև Կիպրոսին մատակարարել պարեկային նավեր և ռազմածովային այլ սարքավորումներ տարածքային ջրերն ու ծովային էներգետիկ ռեսուրսները պաշտպանելու համար։
Բացի այդ, Հունաստանը սկսել է փաստացի վերահսկել Թուրքիայի հետ ԵՄ հարաբերությունները, նպաստել Արևմտյան Բալկաններում ԵՄ ազդեցության ընդլայնմանը և նույնիսկ իր վերահսկողության տակ վերցնել ՆԱՏՕ-ի քաղաքականությունը Թուրքիայի նկատմամբ։ Դա արվում է այն պատճառով, որ թուրք-հունական ճգնաժամն արդեն սկսել է դիտարկվել մեծ աշխարհաքաղաքականության համատեքստում, այլ ոչ թե միայն ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում Թուրքիայի հետ փոխգործակցության ձևաչափում։ Ի դեպ, Աթենքը դեռ հանդարտորեն, բայց կամուրջ է նետում Երևանի ուղղությամբ համաթուրքական լայն դաշինքի ֆոնին հորդորելով պահպանել «եվրոպական կողմնորոշումը»։
Հետևաբար, տեսանելի ապագայում ամենահոռետեսական սցենարով Հունաստանը դժվար թե զիջումների գնա Թուրքիային, ինչպես և Հայաստանը Ադրբեջանին խաղաղության պայմանագիր ստորագրելիս։ Ավելի լայն համատեքստում Արևմուտքը կերակրելու է Մեծ Մերձավոր Արևելքի անկայունության աղբյուրները: Միաժամանակ Հունաստանը պարբերաբար կխաղարկի «թուրքական խաղաքարտը», իսկ Հայաստանը ադրբեջանականը։ Հունաստանը կօգտագործի ՆԱՏՕ-ն և ԵՄ-ն որպես թիկունքային ռեսուրս, իսկ Հայաստանը Ռուսաստանին, սակայն առանց արտաքին քաղաքականության հստակ փոփոխությունների, ինչի արդյունքում շատերը կշարունակեն Հայաստանին դիտել որպես չափազանց «ռուսամետ»:
Ճիշտ է, Մերձավոր Արևելքում Հունաստանն ու Հայաստանը չեն կարող ակտիվություն ապահովել, բայց կարող են առանց իրենց համար դժվար երկընտրանքների առաջ կանգնելու դրվագներ ստեղծել հիմնական արտաքին խաղացողների հնարավոր մարտերի համար։
Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա ստեղծված իրավիճակը թույլ է տալիս նրան պատմական ժամանակ շահել ուկրաինական ճգնաժամի խնդիրները լուծելու համար։ Հիմա նա առայժմ չի մտածում «քրիստոնյաների միության» մասին և պահպանում է արդյունավետ մանևրելու հնարավորությունները։ Բացի այդ, Մոսկվան ներգրավված չէ Արևելյան Միջերկրական ծովում կամ Անդրկովկասում կոնֆլիկտային իրավիճակների ստեղծման մեջ։ Թերևս դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ Ռուսաստանի կառավարությունը դեռ ամբողջությամբ չի կողմնորոշվել, թե ինչ ընթացքով է ընթանալու առաջիկայում։ Ամեն ինչ դեռ առջևում է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
