Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ… արբալետ
ՄՇԱԿՈՒՅԹ
Արբալետը կամ աղեղնազենը, ինչպես անվանում են այն հայերենում, ներկայացնում է իրենից նետի տեղադրման փորվածքով փայտյա խզակոթ՝ ժամանակակից հրացանների նման, որին ամրացված է ուժեղ առաձգական աղեղ: Արբալետից կրակում են կարճ նետերով, որոնք սովորաբար պատրաստված են լինում մետաղական լարերից:
Նետի տեղադրման փորվածքը ունենում է ուղղորդիչ, որտեղ էլ նետը տեղադրվում է արձակելուց առաջ: Բացի այդ արբելետը պարտադիր ունենում է աղեղի լարման և կրակոցի ձգանային մեխանիզմներ: Արբալետը հազարամյակների պատմություն ունի: Սա իրականում շատ հին զենք է, սակայն իհարկե այնքան հին չէ ինչքան նետ ու աղեղը: Իրականում արբալետը նետ-աղեղի զարգացման տարբերակներից մեկն է:
Հին տարեգրություններում դրանց մասին առաջին հիշատակությունները թվագրվում են մ.թ.ա. 5-րդ դարով: Հին չինացի մտածող Սուն-Ցզին է թողել առաջին հիշատակությունը արբալետի մասին: Բացի այդ, չինացի հնագետները պեղումների ժամանակ մինչ այժմ էլ գտնում են արբալետների որոշ կառուցվածքային տարրեր, ինչը վկայում է դրանց պատրաստման համար օգտագործված նյութերի բարձր որակի մասին: Միևնույն ժամանակ Հին Հունաստանի բնակիչները ևս նման զենք են պատրաստել: Ամենապարզ արբալետները օգտագործել են նաև հին հռոմեացիները: Հռոմում դրանց մի քանի տեսակներ կային, օրինակ «մենուբալլիստ», «արկուբալլիստ»: Այնուամենայնիվ մարդկության պատմության մի որոշակի էտապում արբալետները որոշակիորեն մոռացվել են, չեն պատրաստվել և օգտագործվել պատերազմների ժամանակ:
Այս զենքի զարգացման երկրորդ փուլը սկսվել է 12-րդ դարում: Հենց այդ ժամանակաշրջանում է, որ Եվրոպայում բռնկվել են մի շարք պատերազմներ: Արբալետի առավելությունը սովորական նետ-աղեղի նկատմամբ հանդիսանում է այն, որ ավելի ծանր նետը թռիչքի ավելի մեծ արագություն է ստանում և ավելի դիպուկ է խոցում, և որպես արդյունք, ավելի մեծ արդյունավետություն է ցուցաբերում ճակատմարտում:
Բանն այն է, որ արբալետի լարման մեխանիզմը հնարավորություն է տալիս հասնել աղեղի առավել լարման աստիճանի և մշտապես լարված վիճակում պահելով այն օգտագործել անհրաժեշտ վայրկյանին, ինչը սովորական աղեղի դեպքում անհնար է իրականացնել: Բացի դա արբալետի մինչև 400 գրամ կշիռ ունեցող մետաղական ծանր նետը մեծ արագությամբ արձակվելով ունակ է խոցել զրահավորված հակառակորդին, որը սովորական նետ-աղեղի նետը ունակ չէ իրականացնել: Պետք է հաշվի առնել նաև այն, որ այդ զենքի ուղղորդիչի շնորհիվ մեծապես աճում է արձակված նետի դիպուկությունը: Այնուամենայնիվ արբալետը մի շատ մեծ թերություն ունի: Նրա լարման գործընթացը բավականին դժվար ու ժամանակատար է, որն էլ կարող է զինվորի կյանքն արժանանալ: Ամենապարզ արբալետը լարվում է միայն հրաձիգի մկանային ուժի օգնությամբ՝ արբալետը հենվում է գետնին և քաշվում աղեղի լարը մինչև վերջ:
Միայն 19-րդ դարում են հայտնվել ավելի բարդ այնպիսի արբալետներ, որոնք հնարավորություն են տվել բարձրացնել այդ զենքի կրակի արագությունը: Սակայն միջնադարյան զինվորները կարող էին միայն երազել այդպիսի արբալետների մասին, քանի որ դրանք շատ թանկ էին:
Տեխնոլոգիական առաջընթացին զուգընթաց արբալետները արդիականացվել են և բարդացվել: Դրանք հագեցել են այնպիսի լրացուցիչ մեխանիզմներով, որոնք հնարավորություն են տվել հրաձիգին մկանային ուժի օգտագործումը նվազեցնել, զենքը ավելի դիպուկ դարձնել որպես ուղղորդիչներ օգտագործելով խողովակներ (ժամանակակից հրազենային ձենքերի փողերի նախատիպեր):
Հենց այդպես էլ առաջացել է «արկեբուզան»՝ արբալետ, որը մետաղական գնդիկներ՝ փամփուշտներ, է կրակում: Ներկայումս շատ հեշտ է արբալետ գնել գրեթե ցանկացած որսորդական կամ սպորտային խանութում: Օգտագործելով ժամանակակից կոմպոզիտային նյութեր և նոր տեխնոլոգիաներ, արտադրողները հասել են արբալետների առավելագույն հզորության և հուսալիության: Այդ զենքի զարգացումը շարունակվում է նաև հիմա:
Սակայն արբալետների կիրառման շրջանակն այսօր չափազանց նեղ է: Սովորաբար դա սպորտ է, չնայած այն դեռ ծառայում է նաև զինվորականներին: Աշխարհի առաջատար երկրների հատուկ ստորաբաժանումները արբալետներ օգտագործում են թշնամուն անաղմուկ վերացնելու և խոչընդոտներ հաղթահարելու համար:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
