Ծանոթ ու միառժամանակ անհայտ … ասեղ

Հաշվի առնելով հնագիտական գտածոները  կարելի է հաստատապես պնդել, որ կարելու ասեղների պատմությունը սկսվել է շատ վաղուց, քանի որ դրանք օգտագործել են դեռ մեր դարաշրջանից առաջ ապրող մարդիկ մոտ 40 000 տարի առաջ: Այնուամենայնիվ, անհայտ է, թե ովքեր են դրանք սկզբնապես հայտնագործել և ստեղծել, բայց  կան ապացույցներ այն մասին, թե երբ և որտեղ են հայտնվել առաջին մետաղական կարելու ասեղները, չնայած մինչ այդ դրանք ոսկորից են պատրաստվել: Հնեաբանները Եվրոպայում մետաղից պատրաստված ամենահին կարելու ասեղներ հայտնաբերել են Բավարիայի Մանչինգին տարածքում: Հաստատվել է, որ դրանց արտադրության ժամանակաշրջանը թվագրվում է մ.թ.ա. 3-րդ դարով:

Այնուամենայնիվ, չի բացառվում, որ այդ ասեղները պարզապես բերվել են այդտեղ, այլ ոչ թե արտադրվել են տեղում: Այդ ժամանակվա կարի ասեղի ականջակը ամբողջովին տարբերվել է ժամանակակից ասեղների ականջակից (մեզ համար դա թելելու սովորական անցք է), Բանն այն է, որ պարզապես ասեղի բութ ծայրը կորացվել է և  դրանով իսկ ձևավորվել է շրջան, որի մեջ էլ անց է կացվել թելը:  Չինաստանում  է հայտնաբերվել առաջին մետաղից պատրաստված կարելու ասեղը: Եվ դա թվագրված է մ.թ.ա. 10-րդ դարով: Գոյություն ունի երկու վարկած, թե ինչպես են այդ ասեղները հասել Եվրոպա: Ըստ մեկ վարկածի ՝ դրանք 8-րդ դարում ներկրվել են  մավրիտանական ցեղերի կողմից, իսկ ըստ մյուս վարկածի  արաբական առևտրականները ասեղները Եվրոպա են բերել  4-րդ դարում: Ասեղների  պատմության մեջ կարևոր իրադարձություն է եղել դամասկոսյան պողպատի գյուտը, հենց այդ ժամանակից էլ  հայտնվել են նոր սերնդի ասեղները: Եվրոպայում կարելու ասեղների առաջին արտադրությունը ստեղծվել է 1370 թվականին, որի ժամանակ  սկսել են արտադրել առանց ականջների ասեղներ: Դրանք պատրաստվել են դարբիննյերի կողմից ձեռքի աշխատանքով: Կարելու ասեղների արտադրությունը ծավալով աճել է  այն բանից հետո, երբ Եվրոպայում 12-րդ դարում մետաղալար ստանալու համար սկսել են օգտագործել գլանումը: 16-րդ դարում (Գերմանիայում) մետաղալարերի ստացման մեթոդը մեխանիզացվել է (դա հնարավոր է դարձել հիդրավլիկ շարժիչի օգնությամբ), և արդյունքում հեղափոխություն է տեղի ունենում կարելու ասեղների արտադրության մեջ: Այդ ժամանակ ասեղների հիմնական արտադրողները եղել են Գերմանիայում (Նյուրնբերգ), ինչպես նաև Իսպանիայում: 1556 թվականին, արդյունաբերական հեղափոխության գալուստով, Անգլիայում ևս հայտնվել են ասեղներ արտադրող ձեռնարկություններ: Արդյունաբերական արտադրությանը բերել է ասեղների գների անկման, ինչն էլ իր հերթին նրանց ավելի մատչելի ապրանքներ է դարձրել, քանի որ մինչ այդ դերձակը կարող էր ունենալ ընդամենը 1-2 ասեղ, և ոչ ավելին: Անգլիայում հաստոցների ստեղծումը (1850 թվական) հնարավորություն է տվել մեր աչքի համար սովորական ականջներով ասեղներ արտադրել, և դա եղել է հեղափոխություն կարելու ասեղների պատմության մեջ և երկիրը դարձել է մենաշնորհային այդ արտադրանքի արտադրության մեջ:

17-րդ դարում կարելու ասեղները Ռուսաստան են ներմուծել գինզեյական վաճառականները: Իսկ մինչ դա դերձակները ստիպված են եղել  օգտագործել պղնձե և բրոնզե ասեղներ: Արծաթե ասեղներ ևս եղել են, բայց միայն հարուստներն են ունեցել դրանցից: Իսկ ահա ոսկուց ասեղներ չեն պատրաստել, այդ մետաղի փափկության պատճառով: Ռուսաստանում ասեղների արդյունաբերական արտադրությունը սկսվել է 1717 թվականից: Պետրոս Մեծի հրամանով  ասեղների արտադրության երկու գործարան է կառուցվել Կոլենցի և Ստոլբցսի (Ռյազանի շրջան) գյուղերում:

Կ.Խաչիկյան