«Պատմականորեն միշտ միասին ենք եղել». Ինչպես են հայերն ապրում Նևայի գետափնյա քաղաքում
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Aif.ru–ն գրում է, որ Նևայի ափին գտնվող քաղաքում առաջին հայերը հայտնվել են քաղաքի հիմնադրումից գրեթե անմիջապես հետո։ 1710 թվականին նրանք պաշտոնապես հիմնել են իրենց համայնքը։ Այսօր Սանկտ Պետերբուրգում գործում է տարածաշրջանային հայկական ազգային-մշակութային ինքնավարություն, գործում է Հայ առաքելական եկեղեցու երկու եկեղեցի, կան բազմաթիվ ազգային ստեղծագործական թիմեր։
Հայերը վաղուց են ռուս ժողովրդի կողքին: Այսպիսով, պատմական տվյալների համաձայն, այդ ազգի ներկայացուցիչները Սանկտ Պետերբուրգում հայտնվել են հիմնադրումից գրեթե անմիջապես հետո։ Առաջինն, իհարկե, վաճառականներն են եղել: Նույնիսկ Պետրոս Առաջինի հայրը՝ Ալեքսեյ Միխայլովիչը, հրապուրելով հայ մետաքսի վաճառականներին, նրանց բազմաթիվ առևտրային արտոնություններ էր տալիս Ռուսաստանի տարածքով տարանցիկ առևտրի դեպքում, և երբ հայտնվեց «պատուհանը դեպի Եվրոպա»՝ Նևայի ափին գտնվող քաղաք գրավեց բազմաթիվ հնարամիտ առևտրականների: Արդեն 1710 թվականին նրանք ստեղծեցին իրենց համայնքը, և դա ամեն կերպ ողջունվեց ռուսական իշխանությունների կողմից։ Պետրոս I-ի 1711թվականի հրամանագրերում ասվում է հետևյալը. «Ավելացնել պարսից սակարկությունները և հայերին որքան հնարավոր է պարկեշտ շոյել ու թեթևացնել, որպեսզի նրանց հնարավորություն տրվի ավելի մեծ քանակով գալու, և ադամանդներից և բոլոր տեսակի քարերից և մարգարիտներից, որոնք կլինեն ներմուծված հայերի կողմից, չլինեն տուրքեր»։ Ինչպես հաշվարկել են պատմաբանները, այն ժամանակ առևտրային գործարքների 80%-ն անցնում էին հայ վաճառականների միջոցով։
Իշխանությունների նման բարերարությունը բացատրվում էր ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև քաղաքական պատճառներով: Հայաստանը հնագույն քրիստոնեական պետություններից էր հիմնականում մուսուլմանական արևելքում, հետևաբար Պետրոս Առաջինը հայերին տեսնում էր որպես Ռուսական կայսրության բնական դաշնակիցներ։
1730-ական թվականների սկզբին հայկական փողոցը գտնվում էր Վասիլևսկի կղզում, Սրեդնի պողոտայի տարածքում: Սկզբում հողը պատկանում էր Լուկա Շիրվանովին, այնուհետև մեկ այլ հայ վաճառական և հայտնի ոսկերիչ Արտեմի Շերիմանին։ Հայկական փողոցը մի քանի քայլի վրա էր նավամատույցից, բացի այդ, այդտեղ էր գտնվում Սանկտ Պետերբուրգի առաջին հայկական եկեղեցին։ Ցավոք, այժմ այս տաճարը գոյություն չունի, այն փայտե էր և այրվել էր շինարարությունից անմիջապես հետո։ Արդյունքում միայն 30 տարի անց է հայ համայնքի ղեկավար Իվան Լազարևի (Հովհաննես Լազարյան) միջնորդությամբ և Եկատերինա II-ի բանավոր հրամանով հայերին թույլատրվել կառուցել սեփական քարե եկեղեցին։ Այն դարձել է այժմ հայտնի Սուրբ Եկատերինա եկեղեցին Նևսկի պողոտայում:
«Այժմ դա Սանկտ Պետերբուրգի կենտրոնն է, բայց այն ժամանակ քաղաքի ծայրամասն էր։ Թե ինչու որոշվեց եկեղեցին կառուցել այդտեղ՝ Գոստինի դվորի դիմաց, դժվար է ասել։ Բայց դուք կարող եք նկատել, որ Կազանի տաճարն է գտնվում մոտակայքում, իսկ դիմացը գտնվում է Սուրբ Պետրոս և Պողոս Լյութերական եկեղեցին: Սանկտ Պետերբուրգն ի սկզբանե եղել է բազմազգ ու բազմադավան քաղաք»,- հրատարակությանը տված հարցազրույցում ասել է Սուրբ Եկատերինա Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր սպասավոր Տեր Ղևոնդը։ Տաճարը կառուցվել է ճարտարապետ Յուրի Ֆելտենի նախագծով, ով նաև օգնել է Ռաստրելիին Ձմեռային պալատի կառուցման գործում։ Աշխատանքն արժեցել է 33 հազար ռուբլի, որի մեծ մասը՝ 30 հազարը, նվիրաբերել է Իվան Լազարևը։ Նա նաև Հովհաննես Լազարյանն է, ով 1764 թվականից կայսերական արքունիքի ոսկերիչ էր և հայտնի էր որպես Եկատերինայի դարաշրջանի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը։ Հայտնի է, որ հենց ինքը՝ կայսրուհին հաճախ էր այցելում նոր տաճար։ 1800 թվականից եկեղեցում սկսել է գործել հայկական դպրոց, 1812 թվականից՝ մշտական տպարան։ Այսօր Նևսկի պողոտայի Սուրբ Եկատերինա եկեղեցին ոչ միայն հյուսիսային մայրաքաղաքի Հայ Առաքելական եկեղեցու կենտրոնն է, այլ նաև քաղաքային տեսարժան վայր է:
«Զբոսաշրջիկների կողմից պատմական վայրեր այցելելը Սանկտ Պետերբուրգի մշակութային կյանքի մի մասն է: Երբեմն մեզ մոտ գալիս են պարզապես հետաքրքրասեր մարդիկ, ովքեր անցնում էին և հետաքրքրվում։ Դրանում վատ բան չկա, քանի որ եկեղեցին հենց դրա համար է, այն բաց է բոլորի համար»,- կարծում է Տեր Ղևոնդը։
Ոչ ոք չի կարող հստակ ասել, թե ներկայումս քանի հայ է ապրում Սանկտ Պետերբուրգում, ըստ պաշտոնական տվյալների մոտ 25-30 հազար, սակայն այս թիվը հաշվի չի առնում նրանց, ում նախնիները Նևայի վրա քաղաք են ժամանել մի քանի սերունդ առաջ, և որոնց կարելի է անվանել բնիկ պետերբուրգցիներ։ Հետաքրքիր է այն, որ եթե Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքի կառուցման սկզբում բնակություն են հաստատել հիմնականում հայ վաճառականներ, ապա 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչների մինչև 90%-ը Նևայի վրա գտնվող քաղաքը մտավորականության ներկայացուցիչներ են եղել` գիտնականներ, ուսուցիչներ, լրագրողներ: Խորհրդային Միության փլուզման հետ կապված ողբերգական իրադարձություններից հետո Սանկտ Պետերբուրգի հայերի թիվը կրկին աճել է։ Օրինակ, շրջանային հայկական ազգային-մշակութային ինքնավարության նախագահի օգնական Վահան Բաբախանյանը ծնվել է Թբիլիսիում, սակայն նրա ընտանիքը ստիպված է եղել տեղափոխվել Ռուսաստան։ Իսկ հիմա նա զբաղված է հասարակական աշխատանքով, որն այնքան էլ հեշտ չէ, ազգային ինքնավարությունների ձևավորումը բարդ գործընթաց է։
Խորհրդային տարիներին նման հայեցակարգ, օրինակ, պարզապես գոյություն չուներ, և հետևաբարշատ բան ստիպված պետք է անել առաջին անգամ։
«Նույնիսկ համայնք բառը, եթե ասում էին, նշանակում էր կամ պաշտոնական եկեղեցի, կամ աղանդավորներ: Այսօր մենք աշխատում ենք մշակույթի, կրթության, լուսավորության, այլ ժողովուրդների հետ հարաբերությունների ներդաշնակեցման ոլորտում։ Մինչդեռ ԱՊՀ-ից դուրս այլ պետություններում, որտեղ հայկական համայնքների ստեղծումը ավանդույթ է (որոշների տարիքը 200-ից բարձր է), դրանք շատ զարգացած են և լիարժեք են գործում։ Մենք փորձում ենք լավագույն փորձը վերցնել»,- ասել է Բաբախանյանը։
Այժմ հայ համայնքն ակտիվորեն ներգրավված է տարածաշրջանի կյանքում։ Սեպտեմբերի սկզբին, օրինակ, հայերն այցելել են Վոլխովում անցկացվող էթնոփառատոնին։ Իսկ ամսվա վերջում նրանք մասնակցել են Սանկտ Պետերբուրգում կայացած Պետրոս Առաջինի բատուտի վրա թռիչքների գավաթի հետ կապված միջոցառումներին։ Հյուսիսային մայրաքաղաքում մրցել են Ռուսաստանի, Բելառուսի, Հայաստանի, Ուզբեկստանի և Եգիպտոսի մարզիկները: Միջոցառմանը աջակցել է հայ համայնքը և մասնակիցների համար կազմակերպել քաղաքային շրջագայություններ։
Այսօր Սանկտ Պետերբուրգում կան մի շարք ուսումնական հաստատություններ, որոնք անմիջականորեն կապված են հայ համայնքի հետ։ Այսպիսով, Հայ Եկեղեցու տանը, որտեղ այժմ գտնվում է Մշակույթի կոմիտեն, գործում է կիրակնօրյա դպրոց։ Պուշկինում բացվել է համայնքային դպրոց։ Այնտեղ դասավանդում են ոչ միայն լեզու, այլ նաև պատմություն, ինչպես նաև ժողովրդական պարեր։ Մեկ այլ ուսումնական հաստատություն, որը ֆորմալ առումով հայկական չէ, բայց այնտեղ կարելի է նաև սովորել լեզուն, քանի որ այն հիմնել են Հայաստանից եկած գաղթականները։
Սանկտ Պետերբուրգի հայերը չեն անտեսում երկրում տեղի ունեցող ընթացիկ իրադարձությունները: Մասնավորապես, ըստ Վահան Բաբախանյանի, Սանկտ Պետերբուրգի հայկական ազգային-մշակութային ինքնավարությունը հովանավորել է 1-ին ռազմածովային հոսպիտալը, ուր տեղափոխվում են Դոնբասից վիրավոր զինվորներ։ Համայնքի ներկայացուցիչները նրանց բերում են սնունդ, հագուստ և անհրաժեշտ ամեն ինչ։ Նրանք նաև համերգներ են կազմակերպում հիվանդների համար։
«Այնուամենայնիվ, հայերի և ռուսների միջև միշտ եղել է այնպիսի միավորող գործոն, ինչպիսին քրիստոնեական մշակույթն է: Հետևաբար, հայերն այստեղ իրենց հարմարավետ են զգում, իսկ ռուսները Հայաստանում։ Պատմականորեն մենք միշտ միասին ենք եղել։ Այսօր ես և՛ Հայաստանի, և՛ Ռուսաստանի հայրենասերն եմ։ Հայերը շատ ամուր և սերտ հարաբերություններ ունեն ռուսների հետ, որոնք ոչ մի քաղաքական իրավիճակով չեն քանդվելու»,- վստահություն է հայտնել Վահան Բաբախանյանը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
