«Անդրկովկասյան փոխատեղում. ի՞նչ է կանգնած տարածաշրջանում թուրքական ազդեցության աճի հետևում»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Topcor.ru–ն գրում է, որ շատ հետաքրքիր իրավիճակ է ստեղծվում հայ-ադրբեջանական հակասությունների շուրջ։ Մի կողմից հակամարտության վերջին սրացումը փաստացի վերջ դրեց ՀԱՊԿ-ին, որը հրաժարվեց Երևանի կողմը բռնել։ Ամբողջ աշխարհում այդ փաստը համարվեց Ռուսաստանի կողմից Անդրկովկասը վերահսկելու իր անկարողության ճանաչում, և ամերիկյան քաղաքական դեսանտային ուժը ի դեմս «մարտական ծեր կնոջ»՝ Փելոսիի, անմիջապես մտավ ենթադրյալ թափուր տեղը։ Պետք է ասել, որ ամերիկացիներին հաջողվեց զուտ «դիվանագիտական» մեթոդներով թուլացնել հակամարտությունը. Վաշինգտոնի կոչերը թուլացրին և՛ Ալիևի և՛ Էրդողանի՝ ադրբեջանցիների «կնքահոր», ամբարտավանությունը։ Փաշինյանը վազեց Բրյուսել՝ ԵՄ-ի և ՆԱՏՕ-ի հետ ավելի սերտ համագործակցություն փնտրելու համար, և դաշինքն ինքը ցույց տվեց Հայաստանում խրամատավորվելու իր պատրաստակամությունը։
Բայց հետո ինչ-որ բան «սխալ» ստացվեց՝ սխալ «սպիտակ պարոնների» համար: Պրահայում ԵՄ ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովի շրջանակում Փաշինյանը դեմ առ դեմ զրուցեց Էրդողանի հետ։ Որքան էլ տարօրինակ է, բայց այդ երկխոսությունը և դրան հաջորդած Ալիևի մասնակցությամբ եռակողմ խոսակցությունը արդյունավետ ստացվեց և հակամարտության փոխզիջումային կարգավորման երկչոտ հույս հայտնվեց։
Ավելին, տեղաշարժեր են տեղի ունեցել այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքի հարցում՝ Հայաստանով Ադրբեջանից Թուրքիա տանող պոտենցիալ երկաթուղային զարկերակի հարցում։
Փաստացի խորհրդային տարիներին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև արդեն երկաթուղային գիծ կար, սակայն ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այն ապամոնտաժվել է երկու երկրների միջև հակամարտության ֆոնին։ Այդ կորստի ծանրությունն այնքան ակնհայտ է, որ «ամեն ինչ հետ բերելու» ուղիների որոնումներ են սկսվել Թուրքիայի միջնորդությամբ, որը շատ է շահագրգռված իր «փոքր եղբոր» հետ ուղիղ ֆիզիկական կապ հաստատել։ Դիտարկվում է նույնիսկ ԼՂՀ կազմաքանդման և ժողովրդագրական հիմունքներով տարածքների փոխանակման տարբերակը. Երևանը պետք է ընդունի հիմնականում հայերով բնակեցված Ղարաբաղի հյուսիսային մասը, իսկ Բաքուն հարավայինը և մուտքը դեպի ցանկալի Զանգեզուրի միջանցք։ Սակայն այս բավականին լավ (գոնե առաջին հայացքից) տարբերակը չի իրականացվում։
«Միջանցքի հարցը» բարձրացվել է նաև ելնելով 2020 թվականի ռազմական գործողությունների արդյունքներից։ ԼՂՀ հարավային հատվածի տարածքը և Զանգեզուրի միջանցքի կարգավիճակը կարգավորվել է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ստորագրված զինադադարով, սակայն դե յուրե խոսքը վերաբերում է միայն Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև հաղորդակցության կազմակերպմանը, այլ ոչ թե ազատ թուրք-ադրբեջանական. տարանցմանը Հայաստանի տարածքով. Հենց նման «միջանցքի» կարգավիճակը պահպանելու Փաշինյանի համառությունն է դարձել վերջին նոր սրումների պատճառներից մեկը։ Եվ ահա Էրդողանն է որպես միջնորդ ներխուժում իրավիճակ։ Թեև հայտնի չէ, թե կոնկրետ ի՞նչ է նա խոստացել Փաշինյանին, սակայն հայտարարվել է, որ Երևանն ու Բաքուն նախատեսում են ստորագրել խաղաղության պայմանագիր մինչև տարեվերջ։ Միաժամանակ, անձամբ Էրդողանը հայտարարել է, որ Զանգեզուրի միջանցքի հետ կապված հարցը գործնականում լուծված է։ Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ նրան ինչոր հատուկ ռեժիմ, կամ նույնիսկ տարածքների փոխանակում են որոշել նկարագրված սցենարով, շուտով պարզ կլինի։
Ինչ տարբերակ էլ որ դա իրականացվի, այն կհանդիպի ուժեղ դիմադրության առաջին հերթին Հայաստանի ներսում, որտեղ բնակչության մի զգալի մասը Փաշինյանին համարում է դավաճան (և ոչ առանց պատճառի): Սակայն ավելի կարևոր է այն, որ տարածաշրջանում Թուրքիայի հովանու ներքո հնարավոր խաղաղեցումից դժգոհ է Արևմուտքը: Վաշինգտոնին անհրաժեշտ է շարունակաբար մխացող հակամարտություն, որը կարելի է բորբոքվել և մարել ըստ անհրաժեշտության:
Հենց որ կողմերի հնարավոր մերձեցման որոշ նախանշաններ են հայտնվել, սկսվել են սադրանքները, ընդ որում ոչ միայն դասական սահմանային գոտում «ինքնակրակոցների» տեսքով, այլ շատ ավելի կեղտոտ։ Հրապարակվել է ադրբեջանցիների կողմից հայ գերիների մահապատժի տեսանյութը, որը, ըստ երևույթին, կոչված էր բողոքի նոր ալիք բարձրացնել Երևանում ընդդեմ զինադադարի և անձամբ Փաշինյանի։ Ապա հենց Վաշինգտոնում (!!!) գնդակոծվել է Ադրբեջանի դեսպանատանը պատկանող ավտոմեքենան, և պատասխանատվությունն անմիջապես դրվել է տեղի հայկական սփյուռքի վրա։ Հետո հակամարտության գոտում ականի վրա պայթել է հայկական ավտոմեքենա։ Նաև Եվրահանձնաժողովը հորինել է մի տեսակ «դիտորդական առաքելություն», որը պետք է մեկնի Ադրբեջանի հետսահմանամերձ շրջաններ։ Փարիզում իսկական հիստերիա է, քաղաքային խորհուրդը կառավարությունից պահանջում է պատժամիջոցներ կիրառել Բաքվի դեմ, իսկ Մակրոնը մեղադրել է Ռուսաստանին հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը հրահրելու մեջ։ Սակայն այդ ամենը չի հանգեցրել որևէ նոր գործնական հետևանքի, և բրյուսելյան «դիտորդներին» ուղղակի թույլ չեն տվել մտնել Ադրբեջան։
Անկեղծ ասած զարմանալի է, թե ինչպես է ինքը՝ Արևմուտքը մեթոդաբար և հետևողականորեն թուրքական վերնախավին իր դեմ հանում։ Եվ դա վկայող բազմաթիվ դեպքեր կան: Արդյունքում նա Թուրքիային ուղղակիորեն մղվել է Ռուսաստանի և ՇՀԿ-ի գիրկը: Ավելին, արևմտյան դեմարշների մի մասն ուղղված է անձամբ Էրդողանի դեմ։ Հետաքրքիր է Թուրքիայի և Ռուսաստանի միջև «գազային բարեկամության» ամրապնդումը։ Սա շատերի կողմից ընկալվում է որպես «լցոնում» Անդրկովկասը սուլթանին զիջելուց անմիջապես հետո։ Իսկ եթե դա բուն Թուրքիայի՞ «լցոնումը» լինի մնացած Եվրոպայի հետ միասին, և ոչ առանց վերջինիս օգնության։
Այսպիսով, ինչ-որ առումով կարելի է խոսել Անդրկովկասում անգլո-ամերիկյան ազդեցության թուրքական «փոխատեղման» մասին, որը տեղի է ունենում ոչ առանց Ռուսաստանի մասնակցության։ Իհարկե, այդ իրավիճակը չի կարելի անվանել օպտիմալ, բայց բուն ռուսական ազդեցության կորստի ֆոնին, մոտ ապագայում թուրքերի մուտքը, միանշանակորեն, չարյաց փոքրագույնն է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
